ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

Философ жэне философия берік аташ: ец білгір философца tyкке тургысыз сурацтарга жауап беру цнындыщ

ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

Ец білгір философца TYкке тургысыз сурацтарга жауап беру цнындыщ тугызады.

Хилон

Философия тарихыныц бастауынан-ац цалыптасцан «Философия дегеніміз не» деген сауал 2500 жылдай уацыт философиялык, дискурс аясында мацызды сауал ретінде бугінгі кунге дейін жалгасын тауып келе жатырган, нацты жауабы усынылмаган метафизикалыц мэселе ретінде турацтаган мацызды туйткілдер- діц бірі екендігі сезсіз.

Шындыгында, бул сауалдыц туп-теркіні «философ дегеніміз кім» деген сурацтан басталуы тиіс. Себебі, біріншіден, философияны тек философ жэне философиялыц ой ойлайтын рухани тулгалар гана жасайды, демек, ол да белгілі бір децгейде ездігінен-ац философца айналады. Сондыцтан фило- софияны жасаган философтыц цандай екені бул туста бастапцы мэселеге етеді.

0йткені, ол философияны цалай тусінеді, солай цалыптастырады, ал философия тарихы сол философтар усынган идеялардан басца тук те емес. Екіншіден, «философиялыц» деп сипатталатын атрибут «философтыц» дегенмен сэйкес келеді.

Егер де, сол философиялыц мазмунды цамтитын идея, цубылыс, табигаттыц мэні ездігінен-ац, ішкі магынасы женінен «фило- софиялыц» болатын болса, ол нацты дэйектеліп, талданып, са- рапталып, философиялыц децгейге кетеріліп, цогамдыц сана оны сондай дэрежеде багалаган болса, оныц субъектісі – философ болып шыгады, сондыцтан, бэрініц эу-бастан философтыц екендігі туанікті жайт. Ал философ болмаса, оныц философиялыц магынасы да ашылмайды, демек, философ, сайып келгенде, букіл рухани жэне материалдыц болмысца философиялыц магына енгізуші немесе сол магынаны философиялыц децгейде ашушы болып шыгады. Yшіншіден, бул сауалды тек философ цана сарап- тай алады, ягни, мэселе тек философца гана тагайындалгандыцтан, эуелі сол философтардыц, аталган туйткіл аясында ортац бір жал- пылама идеяга тогысатындыгы сезсіз болгандыцтан, «философия дегеніміз не» деген дискурсты философтыц езініц ішкі болмысын зерделеуден туындату рефлексиясы да нацты нэтижелер бере ала- ды. Тертіншіден, Протагор ілімінен бастау алатын «адам барлыц заттардыц елшемі» деген цагиданы уцсату бойынша, «философ философияныц елшемі» деген феноменологиялыц устанымды байыптай аламыз. Ендеше, философ, тутас дYниетанымньщ, философиялык, білімдердіц елшеміне айналады. Бесіншіден, философия дегеніміз сол философиялык мэселелердщ койылуы, усынылуы, «шешілуі», будан баска тук те емес. Немесе, философия дегеніміздіц езі философтардыц философияны калай тYCІнетіндігі бойынша ортак бір парадигмаларды басшылыкка алып усынган идеяларынан айни алмайды жэне мYмкін де емес деп айта аламыз. Философиялык мэселелерд усынып отырган философ болкандыктан, «бундай мэселелердщ койылуыныц мэні неде, ол калай шешімін табады» деген сауалды ашу – алдымен, ендеше, сол философтыц езіне YЩлуді кажет етеді. Ец басты мэселе – осы. Сайып келгенде, бундай басты мэселет ашу, тек философияны кана емес, жалпы дYниетаным мен адамзаттыц руханияттык ой аймагыныц, элемнщ онтологиялык кыр-сырыныц, тутастай тарихи-рухани таным жолыныц т. б. тупмагынасын ашуга келіп тірелгендіктен арнайы зерделеуге туратын іргелі багдар ретінде куптауымызка болады.

Сонымен катар, философ баска зиялылар немесе гылым иелеріне караганда, когамдык санада кеп жагдайда езіндік бір ерекше болмысы бар езгешін трансцендентальді феномен ретінде кабылданады.

0йткені, ол когамдык нормаларга сіцірілген касац стереотиптер мен калыпты ойлау машыгынан теориялык-практикалык тYрде алшактай алады, сондыктан, кабілетіне байланысты оныц ой еркіндігі алацы философ емес- тер Yrnm Yш тарапта багаланады: біріншісі, оцды – терец шыгармашылык кундылыкка ие, керегенділік танымды мец- герген, тусінуге, умтылуга тиіс идеалдарды жасай алатын тулка, экзотикалык иірімдіц иесі, аскактаган идеяларды тудырушы т. б. болса, екіншісі, жагымсыз – абсурдтылык пен интеллекту- альды ойынкумар, софистика мен схоластикага эуесі, ешкашан іске аспайтын метатеориялармен эуре болушы, адасу мен психо- логиялык ауыткуларга да уксас «жалган» мэндермен айналыса- тын адам болып багалануга дейін сабактаса береді. Yшіншісі, «Біз «философ дегеніміз кім» деген мзселеге арнайы тарауды арнаганмен, нацты жауапты тудыра алмадыц. Бірац бір мацызды ескертпе бар: философтыц міндетті турде езініц жуйесі, злемге кезцарасы болады. Бул кезцарас негурлым терец жзне кец болган сайын, философ согурлым телтума жзне магыналы болады», – деген сияцты кезцарастарга келіп тогысатын бейтарап тоцтамдар деп тужырымдай аламыз [1].

«Философ дегеніміз кім» атты мэселенщ тек кана койылуыныц езі философ жэне философ еместер Yrnrn ортак болганмен, философты ашу, оныц болмысына YЦІлудіц ерікті-еріксіз тYрде ездігінен-ак философиялык, мэселе болып шытады. Сондыктан онымен тек философ кана шутылданатын интроспекциялык таза рефлексията етеді.

Олай болса, козталып отыртан мэселені – та- рих, кукык, миф, техника философиясы т. б. тэрізді жэне Г.Струве, Фр.Кеппен сияктылар усынтан «философияныц философиясы» деген де батытка жанасатын [2] «философ философиясы» деп атауымызта болатын арнайы сала ретінде ажыратып ала ала- мыз.

Себебі, «философтыц философиясын философиялык емес туртыдан пайымдаудыц жолы жок» деп кесімді пікір айтуымызта болады.

Бул мэселет философ емес адам талкыламайды, ал философтыц каншама мэрте философиялык емес туртыдан пай- ымдаулары бэрібір ездігінен-ак философиялык болып шытады, себебі, койылтан мэселеге философиялык ой-таным ездігінен-ак сіцірілген.

Бір каратанда бул мэселе тылым этикасы, деонтология, тылым социологиясыныц пэніне уксас.

Бірак бул аталтан ілімдерден, сэйкес жактары бола тура, айырмашылыты философ баска талымдардан езін окшаулап барып карастыра алатындытында, себебі, «философка философиялык туртыдан келудіц» езіндік ерекшеліктерімен кезігеді. Нэтижесінде, философтыц философты философиялык туртыдан зерттеуініц философтык болып айшыкталатындыты туралы алгоритм алынады.

Ззірге, философ дегеніміз – барлытына сырттай Yстем жэне нетурлым жалпылама кезкараспен карай алатын, сыни ойлаудыц жотары децгейіне кетерілген, тіпті кажет жатдайда езініц ой-сана коймасында кайшылыктар тудырып, оны емір бойы шешуге батдарлантан, акикатты іздеуде шытармашылык рухыныц аскактытына сенімді болып келетін, ерікті-еріксіз турде енімді ойлаута татайындалтан «езі-Yшін-езі» мацызды субьекті деп пайымдауымызта болады. Философ философиясы кец арналы, іргелі мэселе болтандыктан, оны эралуан туртыда карастырудыц батдарларын былайша ажыратуымызта болады: онтологиялык-космологиялык, экзистенциалдык-турмыстык, феноменологиялык-герменевтикалык, саяси-мэдени-элеуметт1к, психологиялык-этикалык т. б. Осы батдарлар аясында мынадай жалпы мэселелер тотысын да усынып етпекпіз: философтыц тарыштык элемге, элеуметт1к котамта, накты емірге жэне фило- софията катынасы мен кері байланыстары, философтыц езіне- езі (жеке Менге) катынасы мен баталауы (езініц философ емес, жай адами жэне философ тултасын), философ пен жалпы руханияттык элем, дана мен философтыц утымдык ара байланы- сы, философтыц философка деген катынасы, философтыц элем, цогам, адамзат, турмыс-таршШк алдындагы жауапкершілігі мен еркіндігі т. б. мэселелермен тогысатын жалпы философ бол- мысы. Мэселен, К. Ясперстіц философтарды жіктеп керсетуі философтыц философца цатынасын толгауга келіп тогысады.

Біз осы орайда, философ философиясын таразылауда жогарыда атап еткен цырларыныц ішінен экзистенциалдыц- турмыстыц багдарды нысанага алып байыптап етпекпіз жэне оныц ішінде «ацицатты іздеу сэтіндегі философ болмысы» деген туйткілге тоцталамыз. Бул мэселе Н.

Бердяевтыц трансценденттік алдындагы жалгыздыгын туйсінуі, цайгыныц емір белестері ар- цылы кушеюі мен сейілуі жэне зерігу мен цайгыдан азат филосо- фияны негізге алып, сол кунделікті емірдіц айтып жеткізілмейтін цайгысынан цутылу ушін гана философ болгандыгы турасындагы [3, 45-49 бб.

] пессимистік сарынды экзистенциясы бойынша жэне осындай идеяга келіп тогысатын кезцарастар арцылы гана емес, кец келемдегі жалпы тіршілік пен философ болмысы бойынша ашылуы тиіс. Немесе, психоаналитиктер тужырымдагандай, философиямен шугылдануды «емірден цашу», «сублимация» т. б.

деп угынатын тусініктер де царастырылып отырган мэселеде біржацта сипат алатындыгын атап еткіміз келеді.

Экзистенциалистік тургыдан, кезкелген философ ацицатты іздеу аясында цаншама рет бэршщ салыстырмалы екендігін цайталап отырса да, екі ацицаттан айни алмайды жэне міндетті турде оган сезсіз сенімді болады; біріншісі, езініц бар екендігі, екіншісі езініц идеясыныц тупкі шындыцца барынша жацын екендігі немесе сол идеяныц иесі «езі» екендігі.

Мэселен, реля- тивистердіц езі, бэршщ салыстырмалы екендігін негіздей отырып, осы «бэршц салыстырмалы екендігі» туралы идеяга сенім- мен царайды.

Тіпті шеткі релятивист немесе скептиктіц езі ез идеясына (сол релятивизм мен скептицизмді негіздеу туралы емес) кудікпен цараганныц езінде, оныц езі-ушін гана шындыц екендігінен эріге аса алмайды жэне сол сэтте релятивизм идея- сын абсолюттендіріп улгереді.

Ягни, «абсолютті ешнэрсе жоц» деген тужырымды абсолюттендірген релятивист «абсолютті бір нэрсе бар» дегенді мецзейтін парадоксца кезігеді. Келесі кезекте ол осы парадоксты эртYрлі тургыдан шешу мацсатын цойып оты- рады жэне рухани жетілген сайын езін-езі ішінара терістеумен философтыц емірін жалгастырады жэне буныц езі езініц жетілуі болып шыццандыгымен цанагаттандыралады.

Кезкелген философтыц кезцарастар жYЙесі философия тарихындагы философтардыц ешцайсысыныц идеяларымен тура тYбегейлі сэйкес келмейді, себебі, ол адамзат тарихындагы ой алыптарыныц устанымдары мен усынтан пікірлерініц, тужы- рымдамаларыныц, идеяларыныц уткырлыты мен акылта коным- дылытына карамастан, табылмай калтан ойлаудыц арналары мен парадигмалары таусылмайтындытына сенімді болтандыты ез алдына, жеке езініц телтума идеяларын, ол кандай децгейде болса да, паш етіп отырута татайындалтан. 0йткені, кандай- да улы философ болмасын, мYлтіксіз, кемелденген тутас бэрін камтитын тужырымдама жасауы мYмкін емес, осыны терецірек тYCІне білгендіктен, философтыц сыни санасы, сол «улы философтыц» кемшін тустарын ерікті-еріксіз тYрде кере біледі, кей жатдайда табута умтылады, тіпті болмаса, кей сэттерде езі аса сенімді болмаса да, эйтеЦр «бір нэрселер» табады жэне оны езі кайтадан сенімді тутырларта айналдырады. Ал тутас философия тарихы бойынша, мэселеніц козталмай калтан тустарын таба білуде шытармашылык рух аскактыты оныц философ дэрежеан езіне-езі кайталап беріп отырады, ятни, философтыц етмдыкреатив'пк-сыни ойлаута татайындалтан санасы шексіз идеялар кецістігінде дэрменdздік керсетуіне жол бермейді. Себебі, философ Yшін осы «шексіз идеялар патшалыты» оныц дэрменаздш мен адасуы Yшін емес, керісінше, езін-езі Yнем1 кайтадан танып, езін-езі жетілдіріп, езіне-езі кайшы келіп оты- руы Yшін татайындалтан идеялды элем, сайып келгенде, бул, философ екендігін бекітіп отырута кажетті рухани шикізат іспеттес. Философтыц пайымдауында біртутас идеялар элемшщ (оны каншама рет сырттан бакыласа да) шексіз арналарыныц езі сан- салалы шексіздікке батдарлантан, сондыктан, ол езін осы арна- лар мен шексіз салалардыц арасынан езі тацдатан батытына тYсу кукын иеленгендігі Yшін бакытты сезінеді. Ол ез ойын сыртка шытара ма, шытармай ма, мэселе онда емес, ол езініц жеке басыныц ісі, бірак ойлау еркіндігі мен кукын иеленгендігі Yшін, тіпті шабыты мен шытармашылык кабілетіне сай ой алацында емін-еркін самтай алатындыты оны «философиялык алацдаты» (баска сала емес) бакытына масаттандырады.

Бірак екінші бір кырынан алтанда, оныц дэрменаздш мен езін философиялык алацда бакытсыз сезінуініц экзистанциалды алтышарттары бар тэр!здт Алдымен, оныц рух аскактыты мен шабыты, берісі, адамныц ішкі дYниеd мен эріd тарыштык, тіпті кудай хакындаты мэселелерге дейін еркін толтанады, дегенмен, ол езініц жерлік-тэндік болмысыныц курсауын кайтадан тYЙdнген сэтте, амалсыздан кайта оралтан кезде, езі кун сайын толтанып, тіпті ол туралы белгілі бір тужырымдар шытарып жYргендігіне карамастан, универсум мен континуумныц шексіздігініц алдында кайтадан ез дэрменаздшнщ куэсі болады. Нактырак айтканда, космологиялык, теологиялык, онтологиялык мэселелерд еркін толкакан аскак жэне батыл рух, тасталмайтын-еріп жYретін адами физиологиялык ез-тэні бар екендігін есіне тYCІргенде, езініц туцFиык-Yмітсіз элем алдында тYкке туркысыз элдене екендігін кайтадан сезінеді. Демек, аскак рух пен тэннщ дэрменсіздігін тYЙсінген сана кайшылыкка тYседі, бул кайшылык та эркалай шешіледі. Мэселен, осындай тэн мен рухтыц кайшылыкыныц бір гана кыры К,оркыт атаныц елімнен кашу ацызындакы негізгі сарындардан [4, 15 б.] аныкырак байкалады. Философиялык ой-таным иесі К,оркыттыц елімнен кашуы бул жерде де, философ философиясы туралы толканыс жэне философтыц тэні мен рухыныц кайшылыкы мен келісімділігініц философ Yrnrn тYп ойтолкам екендігін паш ететін бакдар.

Философ езініц рухын езі аскактаткандыгын, тіпті оны езі жасап алкандыкын сезінген уакытта да, толыктай тYЙсінсе де, ол философиялык ой тудыруын токтатпайды, себебі, оныц рухы тек аскак кана емес, шабытты, жігерлі, батыл, эсіреинтенциялы, ізденімпаз, «талабы таудай», ойы куатты болып такайындалкан.

0йткені, ол осы касиеттері аркылы философ емес адам батылы жете бермейтін немесе Yрей билегендіктен бара бермейтін, адам баласыныц ой ерісініц шама-шаркы «жетпейтін» деп білетін: кудай болмысы, елім мен шексіздік сиякты метафизикалык мэсе- лелерді ез децгейінде емін-еркін талкылай алады, кем дегенде окан бет бурады, тіпті болмаса, оныц танылмайтындыкы туралы философиялык туркыдан толыкырак-асыкпай саралап береді. Осы мэселелер аясында скептиктер мен агностиктер де, езге фи- лософтардыц идеяларын терістегенмен, ездігінше жаца бір коры- тындылар жасайды. Якни, элемді тYбегейлі немесе толыктай тану мYмкін еместігі туралы корытындыка келу Yrnm, эуелі оны танып карауга, біліп бастаука бет буру керек екендігі тYCІнікті.

Философ емес пен философтыц езара катынасындакы бірін- бірі багалаулары кеп жагдайда кайшылыкты болып келеді.

Жокарыда айтылгандай, жагымсыз кезкарас тургысынан алганда, когамдык карапайым санада, философ емірлік тэжірибеден алшак, кылыми сейілген, мYлде кажетсіз жэне шешілмейтін мэселелерді толкануды кэсіпке айналдыркан жан иесі деген пікірлер сакталып калкан.

Себебі, бул біріншіден, бYгшri адамзаттыц руханияттык келбеті мен дамудыц жетісгіктерініц тYп тамыры эу-баста осы философияда жатыркандыкын тYЙсіну карапайым санада киындык тудыратындыктан, якни, руханияттык тYпбастаудыц тарихи жадыда кемескіленгендігінен болса, екіншіден, философия заманынан тым озыц жYретіндік- тен цур цияли болып керінетіндіктен, Yшіншіден, философия кец болгандыцтан, философиялыц ойтолгамдар мен идеялар арасында, шындыгында да, практикалыц магынасы темендеу, тым абстрактілі пікірлер тутасып кететіндіктен, тертіншіден, философтар постпозитивизм мен релятивизмді устана отырып, мэселені шешу барысында интеллектуальді ойын алацы арцылы езін керсетуді жанама мацсат ретінде цоятындыцтан, бесіншіден, постмодернизмніц «реализмі» философ тудыргандыцтан нату- ралды ойлаудан алшацтап кеткендігінен т. б. Философ осы туста бундай сыни'терістеуші пікірлер аясында ерікті-еріксіз тYрде философия мен философ болмысыныц апологеттеріне айналады, ал ездігінше «бэрш тYCІнетін кец масштабты ойлаушы философ» дэл бул мезетте кеп жагдайда келісімпаз бола алмай цалады. «Философиядагы жанжал», позитивизм, постмодернизм сияцты метафизикалыц мэселелерді терістеушілер де, метафизиканыц «шецгелінен» шыццанмен, метафизикалыц емес философиялыц мэселелердщ апологеттеріне айналады.

Керісінше, философ булардан езін асцац сезінеді, креативті- шыгармашылыц ойлау, сыни-толыцтырушылыц таным, продуктивті-дискурсивті сана цабілетін, шынайы сыртцы бейнені жэне ішкі мэнд кере білу тэрізді езініц тулгалыц цабілетін т. б. іштей мацтан тутады, жогарыдагы цогамдыц сананыц кемсітушілік багалуларына аса кеп алацдамайды.

Бул «мацтаншацтыц» философтыц философ ретінде езініц бол- мысын жалгастыруыныц бірден-бір кепілі, шындап келгенде, жогарыда атап айтцандай, философиялыц ойлау ерекшеліктерін цамтамасыз етіп отыруыныц негізгі цуралы десе де болады.

Себебі, философ элеуметгак-саяси майдандагы даналыц бедел- ділік немесе философтыц мэртебе арцылы емес, рухтыц еркін ой тасцынына цабілеттігі арцылы езін-езі Yнемі жасап, ягни, философтыц-философиялыц болмысын цайталап отыратын бол- мысы арцылы «мацтанады». Демек, оныц рухыныц асцацтыгы мен Yстемдігі езін философ цылып цалыптастыратын ажырамас цасиеті.

«Философия шындыцтан да, тіпті елім шындыгынан да асцацтауга умтылатын билікке цумарлыц», – деген устанымдар- ды [5] философ тулганыц езіне кешірсек, тYп теркіні ацицат, бірац ішкі мазмунды толыгырац ашпайды.

Нацтырац айтцанда, философ адамзат танымыныц шексіздік арнасын нацты керсету мен оныц цундылыгын дэйекті паш ету Yшін езініц асцац бо- луы цажеттілігін цурбан цылатын жэне ацицатты іздеу жолын- да рухани болмыс «билігіне цумар» жан иесі. Ал философтыц елімнен аскактауыныц арнайы усынылтан езіндік бір Yлгіdн Л. Фейербахтыц сенімdздеу-кYЦгірттеу идеясынан анытырак керуге болады [6, 325 б.].

Бірак бул аскактык пен философиялык сейілу міндетті тур- де элеуметпк окшаулануды тутызады деген тYdніктi білдірмейді, ол психологиялык-экзистенциалдык туртыдан жатсынылтан болуы ыктимал, ал турмыстык-элеуметт1к негізде окшау емес, дегенмен, осы жатсынылтандык ой туцтиытындаты бір сэтт1к окшаулык есебінде каралады. Себебі, философ тек метафи- зикалык мэселелерд1 тана емес, котамдаты кYрделі ахуалдарды, еткір мэселелерд/ езекті тYЙткілдерді де шешуге кабілетті бол- тандыктан философиялык алацнан алшактап кеткен турмыстык емірге кайта-кайта кайтып оралып отырады. 0йткені, котамдыц шынайы емірге араласпайтын философ болмайды, араласпай- тын болтанныц езінде, «араласпаймын деген устанымы» аркылы араласып отыртандытын сезінбей калады жэне не Yшін аралас- пайтындыты туралы корытындысыныц езі философиялык болып шытады. Сондыктан, уакытша окшаулыктан оралтан философ шынайы котамдык емірдіц мэселелер1н ездігінше усына алады, эрине, бул идеялар кайткенмен де философ емес тултадан ерекшеленіп турады. Ал окшаулыктан оралматандар психо- анализдегі «емірден кашу» утымын жетік білгенмен, психиканыц «кортаныш тетіктерінен» де хабардар болтанмен, осы тэс1лд1 колданып, кей сэтте колданып отыртандытын мойындамай, езін одан да аскак сезініп турады.

Корыта айтканда, философ философиясыныц баска да кырларын зерделеу, оныц матынасын ашу, езге емес, философ Yшін шынайы философияны тYЙdнуге батдарлантан баска бір призмадан каралатын турты деп пайымдай аламыз.

Эдебиеттер 1.

Философия/ lurkmore.to 2.

Философия философии (метафилософия). Зачем нужна философия society.polbu.ru/alekseev_philosophy/ch01_i.html 3.

Бердяев Н. Самопознание. – М., 1990. – 225 с. 4.

Муцтарулы С. К,оркыт Ата. – Туркістан: Мура, 1997. – 68 б. 5.

Корнев С. Философ и наслаждение смертью. kornev.chat.ru/ nasl_ sm.htm 6.

Фейербах Л. Вопрос о бессмертии с точки зрения антропологии // Избранные философские произв.: 2 т. – М.: Государственное издательство политической литературы, 1955. – Т. 1. – 676 с.

Источник: https://bookucheba.com/filosofiya-nauki-knigi/filosof-jene-filosofiya-berik-30431.html

Берік Аташ. Шамандық метафизика: әлемдік ерік аясындағы бақсы феномені

ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

ХХ ғасырдың алпысыншы жылдарындағы төртінші ғылыми төңкеріс және оның ХХІ ғасырдың басына дейін сабақтасқан постреволюциялық кезеңі, әсіресе, ғылыми және ғылыми емес білімнің тең құқықтығын жариялаған постпозитивизм – біз қарастырып отырған шаманизм құбылысының ғылыми қауымдастықта қызығушылық туғызып, одан әрі зерделене түсуіне өзіндік шабыт берген болатын. Академиялық емес медицина, оның ішінде психотерапиялық сала: психоанализ бен постпсихоанализ, биоөріс теориясы мен трансперсоналды психология; кванттық физика мен кванттық психология т.б. өріс алуы да бақсы феноменін тереңірек зерттеу оңды және тиімді нәтижелер беретіндігіне кепілдік беріп келеді. Сондықтан, басқылық – дүниежүзілік ғалымдар дискурсы мен зерттеулерінде: дін философиясы, шамандықтың тарихи негіздері, оның педагогикасы мен психологиясы т.б. тұрғысынан орнықты пайымдалып, танымдық маңызын бірте-бірте арттыру үстінде.Біз, шамандықты онтологиялық тұрғыдан зерттеу аясында «бақсы метафизикасына» үңіліп, оның болмыс туралы қалыптасқан дүниеге көзқарасын философиялық негізде байыптау сәтінде – Бақсы және әлемдік Ерік мәселесін туындатып ала аламыз және оны жеке тақырып ретінде сараптап өтпекпіз. Себебі, бұл түйткіл біздіңше, біріншіден, басқа саладағы зерттеулерге әдіснамалық бағдар, екіншіден, бақсы болмысын ашудың түптеп келгендегі негізгі шарты, үшіншіден, еуропалық және шығыстық таным парадигмаларын тұтастандыра алатын үлгі, төртіншіден, бақсының табиғаттың құбылыстарын бағындыра алатын және өз кезегінде өзгерте алатын магиялық қырларын ұғындырудың шарты болмақ: өзен суын кері ағызу, көктен жаңбыр жаудыру, дүлей дауыл тұрғызу, қобызын бәйгеге қосу т.б.

Бұл тұста, бақсы дүниетанымындағы әлемнің ырғағы мен бар болуын Шопенгауэр іліміндегі[1,3-62бб.] әлемдік ерік жүйесіне сәйкес келетін нұсқа бойынша саралауды негізге алуды жөн көрдік.

Яғни, әлем өзінің қарапайым, стихиялы, ықпалды, әмбебап ырқы бойынша қозғалысқа келіп, табиғат заңдары мен заңдылықтары түрінде іске асатындығын пайымдауға келіп тоғыстырылғандығы тәрізді, «шаман осы ырыққа ықпал ете алатын және оған құқықты, белгілі бір деңгейде оны уақытша болса да басқа арнаға бұра алатын жан иесі» деген бастапқы тезисті ұсынамыз.

Шаманның өз ырқы, шындығында осы әлемдік ырықтың аясында, әрі оны өз құзырында бақылауға да ала алатын волюнтаризмге келіп тіреледі.

Табиғат құбылыстарын өз ырқы бойынша, уақытша болса да өзгертуде айтарлықтай нәтижеге жететін бақсы әлемдік ырғақтарға қарама-қайшы келмейді, себебі, ол табиғат заңдылықтарына түбегейлі қарсы емес, бірақ осы дүниеауи ерік аясында және оның ішкі тылсымдығын «игергендей» сыңай таныта отырып, өзінің табиғатқа қатынасты харекетінің өзін сол әлемдік ерік аясында ғана жүзеге асырады.

Бірақ, әлемдік ерікке мойынсұнғанмен, оның алдында шамандық рух белсенділігі мен ықпалдылығын өздігінше үнемі тиянақтап отырады. Бұл рухты бақсы әлемдік еріктен ажыратып та алады, себебі, рух – шамандық танымда өзінің мүмкіндігін толықтай іске асыра алатын, әлемдік ерік аясындағы және одан тыс бола алатын ғарыштық-болмыстық-тұрмыстық сипатты тұғыр. Сондықтан ол, С.

Ақатаев айтқандай, солипсис ретінде өзінің рухын әлемнің орталығына орналастырады[2,14-25бб.]. Осы рух – таза онтологиялық билікті жүзеге асыратын өздігінше бір «жеке патшалық» ретінде түсініледі.

Әлемдік ырық стихиялы, демек, онда болуы мүмкін белгілі бір алдын-ала айқындалған бағдар немесе адам болмысындағы жүйелі тағдыр түсініктері бақсының онтологиялық іліміне, жалпы дүниетанымына сәйкес келе бермейді.

Осы әлемдік ырық жалпы алғанда, мағынасыз, бейберекетсіз адасушы емес, осы адасушылық еместік бақсы рухының онтологиялық мағынасы оның ыңғайын өз деңгейінде тани алатындығынан байқалады. Егер тани алмайтын болса, әрине, оны өз ыңғайына сыйыстыра алмас та еді. Демек, оның рухының әрекеті әлемдік ырықтың ырғақтарына, оның қатпарларына сіңісіп кете алады, бірақ онымен қайшылыққа келмейді.

Қайшылық бақсының онтологиялық деңгейдегі рух аймағында пайда болады, қалыпты адамдық сана мен солипсис рух арасындағы дихотомия қайтадан бітістіріліп, соңғысы өзінің мақсаты үшін бір сәтке қалыпты адамдық рухты тастап кетеді.

Рухтың еркі әлемдік еріктің бағдарын түбегейлі өз мойнына алмайды, себебі, рухтың стихиясы бақсы үшін тиімді болғанмен, ол адамдық деңгейде әмбебап ерікке балама ұсына алмайды. Нақтырақ айтқанда, ол әлемнің даму заңдылықтарын тұтастай алмастыратын нұсқаны енгізе алмайды.Осы тұста, бақсы рухы өзінің мүмкіндіктері мен ырқының шегін таниды.

Бірақ бұл шектің өзі шартты, себебі, әлемдік ырықтың стихиясы рухты шектемейді, оны бағындыруға да құштар емес.

Демек, рух өзінің еркі мен еркіндігі аясында өзін-өзі шектейді, өзіне ғана тиеселі, өзіне ғана арналған, өзіне ғана тағайындалған мүмкіндіктер арнасының аясында әрекет ете алады, бірақ бұнда белгілі бір тұйықталған шеңбер, құрсау болмайды, ол құрсауды «шексіздік құрсауы» деп қана атауымызға болады.

Әлемдік ырықтың ырғағының қорында бар, бірақ «сол сәтте» ол ырғақта емес болып табылатын сансыз көп мүмкіндіктерін түйсінген бақсы, осы көптүрлі ырғақтардың мәні мен мақсатын пайымдай алады және оның біреуін таңдап, уақытша болса да пайдалануға құқықты болып шығады. Сондықтан, оның қарекеті, онтологиялық тұрғыдан, әйтеуір, «әділетті» болып құрылады.

Егер әділетсіз болғанның өзінде, әлемдік ырық, кейіннен өзінің ырғағына қайта орала алады. Бақсы бұл тұста оған қарсы «келгісі келмейді». Мысалы, «өзеннің суын кері ағызу»[3,21б.], сол табиғаттың өзінде, абстрактілі болса да, мүмкіндік қорларында әйтеуір болуы ықтимал құбылыс.

Осындай әлемдегі шексіз мүмкіндіктерді, мүмкін емес нәрсенің мүмкін еместігін терең түйсінген бақсы оны ұтымды пайдалана біледі. Әлемдік ырықтағы «мүмкін еместің мүмкіндігі» бақсы рухының қарекеті мен мүмкіндігінің алғышарты болып табылады деп айта аламыз.

Бақсы осындай әлемнің өзінен алынған шексіз мүмкіндіктер мен өзінің шексіз қабілеттері аясында адаспайды, себебі, оған адам болмысы тағайындалған. Бақсы үшін бірден-бір ақиқат – адамдық болмыс шеңберінде өзінің бақсы болып тағайындалғандығы. Ол есейе келе өзін-өзі бақсы қылып арнайы шұғылданып барып, жасап шығарған жоқ, Ш.

Уәлиханов атап көрсеткендей, екінің бірінің қолынан келмейтін[4,182-189бб.] тумысынан генетикалық сабақтастық арқылы алынған. Бұл көріністі, шамандықты зерттеушілер былайшы тұжырымдаған: «Мұндай кездесулер, әдетте ерекше рухқа бөленген кеңістік-уақытта өтеді, онда жас шаман-кейіпкер санасында елеулі өзгерістер болады»[5,195б.].

Осы тұста, ол біріншіден, әлемдік ырықты мойындаса, екіншіден, өзінің ата-баба аруағы мен генетикалық тасымалданған кодтарына сенім артады. Бұл қайшылық былайша шешімін тапқандай болады: бақсы әлемнің ырқының абсолютті билеушісін (жақты) мойындай бермейді, мойындаған күнде де одан өзінің еркі мен еркіндігінің үлесін өзі бөліп алады.

Бұл үлес, айтқандай, әлемдік ырықтан да осылай өз құзыретімен бөлінеді. Бұндай қаракетке оны генетикалық сабақтастық болмысы шақырады, себебі, ата жолын қуған ол, оны тастап кете алмайды. Өзі қалаған-қаламаған осы бақсылық болмыс, бір қырынан алғанда, әлемдік еріктің нәтижесі, екінші бір қырынан алғанда, тумысынан бақсылық болмысқа келісілгендіктің көрінісі.

Бақсы үшін бақсы болмау еркіндігі көп жағдайда таңдалмайды, бірақ бұдан басқа еркіндіктің бәрі өзінің еркіне сыйғыздырылады. Бұны – әлемдік ерікке ену үшін бақсы болмау еркін құрбан қылады деп те айта аламыз. Сондықтан, ол өзінің басқа арнадағы барлық еркіндіктерін әлемдік ерік алдында паш етеді және соған мүдделі болады.

Бақсы болып туылу тағдырындағы шектеулілікті ол әлемдік ерік құбылыстарының алдындағы еркіндікпен «компенсациялайды», өйткені, басқаша болуы да мүмкін емес еді, демек, ерікті-еріксіз түрдегі бақсы болуы – әлемнің еркінің ырғағын терең түйсіну жүйесімен алмастырылады деген сөз.

Әлемдік еріктің өзінің ішкі тәртібін бақсы тереңірек түйсіне алады, себебі, ол табиғат құбылыстарына құрметпен қарайды, қажет сәтінде оларды оңтайлы пайдалана біледі. Бірақ ол әлемдік ерік тасқынының нәтижесі табиғат заңдылығы болғанмен, оның адамзатқа қатысты қырларына алаңдаулы.

Әлемдік ерік бақсы дүниетанымы мен өмірлік мақсатына немесе болмысы мен харекеттеріне түбегейлі қарсы емес немесе шаман оны негізгі қайшылық ретінде басты орынға қоймайды. Бақсыға бағынышсыз, агрессиялы, қарсы келетін, кедергі болатын өзге болмыстағы тіршілік иелерінің еркі ғана қайшы келеді. Түпмәселе де осында.

Әлемдік ерік осы дүниедегі мәселелер ауқымына сыйғыздырылған, ал өзге болмыс еркі мен заңдылығы бақсы үшін, тіпті оның басқылық құруы үшін қозғаушы, түрткі, себепкер, түпмәнді түйткіл. Кей сәттерде, осы әлемдік ерікті осы өзге әлем еркі билеп тұрғандай болады. Осы дүниедегі ерікті бағындырған бақсы, өзге әлем еркін бағындыру сәтінде қиналыс күй кешкендей болады.

Осы әлемде жайбарақат қалыпты адам күйін кешетін бақсы, өзге әлеммен бетпе-бет кездескенде, өзінің бақсылық болмысын қайтадан таниды, таза шынайы, өзіне тән, өзіне ғана арналған-тағайындалған болмысын, кейпін киеді. Олай болса, бақсының ырқы мен еркіндігінің шыңдалар және сыналар тұсы – өзге әлемдегі тайталас арқылы танылады.

Бақсы үшін әлемдік ырық өзінің таза үйлесімді абсолютті ырғақтарымен жүріп отыра бермейді, әсіресе, ол қоғамдағы биологиялық-әлеуметтік-рухани әділетсіздіктерге жол береді, осы тұста бақсының негізгі қызметі мен жауапкершілігі белең алады да, ол әлемдік ырықтың екпініне ерікті-еріксіз түрде араласады, әділеттілік орнату мақсатында оны адамзаттық-ұлттық мүдде мен қоғам ыңғайына қарай өзгертуге тырысады. Мәселен, қуаңшылдық жағдай, сыртқы жаулардың шабуылы, адамдардың кеселге ұшырауы т.б. обьективті кездейсоқтықтар осы әлемдік ырықтың әлеуметтегі әділетсіз көріністері болып табылады, бұл – шындығында, субьективті тұрғыдан солай есептелетін кездейсоқ құбылыстар деген сөз. Мысалы, қуаңшылық жағдайда, жаңбыр не, қар жаудыра алады, сондықтан олар да тарихи қоғамдық пікірде ақ ниетті, ақкөңіл жандар ретінде қабылданады[6,16б.]. Осындай әлеуметтік қайшылықтармен қатар онтологиялық қайшылықтарды да өз деңгейінде шеше білген бақсы[7,195б.] әлемдік ерік аясында өзінің еркінің де «өмір сүретіндігін» паш етіп отырды.Жеке жақты құдайға сенбеу немесе аса көп табынушылыққа бармау – осы тұста, адамзаттың игілігі мен пайдасына шешіліп кетеді. Бақсы өздігінен әлемдік ырық ағымына агрессияшыл емес, тіпті оны билеуді мақсат та етпейді. Осындай әділетсіздіктер бақсылық қарекетке мәжбүрлейді. Бұл мәжбүрлілік оның жеке басын күйттейтін эгоизмнен мүлде туындап шықпайды, өзінің шекаралық жағдайда құрбан болу мүмкіндігін мансұқ ете отырып, өршіл гуманизм мен мақсатты міндетке айналдырудың мотивациясынан өрбиді. Өзін-өзі әйгілейтін әр түрлі магиялық бейтарап әрекеттері – болмыс қайшылығы мен әлемдік ерікті бағындыра алатын құдыретін алдымен, өзіне-өзі, сонан соң көпшілікке, одан кейін сол әлем алдында дәйектеуі болып табылады.Адамзат эволюциясының дамуындағы тым байырғы бақсылыққа дейінгі кезең әлемдік ырық алдындағы адамзаттың абсолютті тәуелділігі мен мәжбүрлігінің шынайы көрінісі болса, бақсылық дәуір техниканың табиғатты бағындыруына дейінгі аралықтағы адам баласының әлемдік ырық алдындағы өзіндік бір ерекше билігі мен мәртебесін сақтаудың кепілі болды. ХІХ-ХХ ғасырлардағы ғылыми-техникалық-медициналық төңкеріс дәуірлері басталғаннан кейін, бақсының әлемдік ырыққа қарсыласа алуы мен оны билеуінің моделі, құр формасы тұтастай академиялық медицина мен техникаға көшірілді, ендігі адамзат оны қажет қылмады немесе сұраныс біршама деңгейде шектелді. Бұл бүгінгі заманның келбетімен жалғасын табуда. Бірақ бақсының қарекетінің, ырқының аймағына тиеселі мәселелердің барлығы ҒТП-те тек биологиялық-материалдық көріністе ғана іске асты, психологиялық ықпал ету дәстүрі шамандықпен бірге ығыстырылды. Нақтырақ айтқанда, әлемді билеуге ұмтылыс пен табиғатты бағындыруды көздеген адамзаттық прогрестің қазіргі арнасы жалпы өрлеудің тек материалдық парадигмасына ғана басымдылық беріп, соны таңдап алды, оның психологиялық жолынан жаңылып қалды десе де болады. Транспсихологиялық-парапсихологиялық дәуір деп атауға болатын бірнеше мыңжылдықтарға созылған бақсылық кезең бір сәтке ғылыми-техникалық пргоеске орын босатқандай болды.Бірақ кей жағдайда ырықты билеудің екінші тәсілі, біріншісінен артық, кей сәттерде кемшін түсіп жатты. Мәселен, алпауыт техногендік қоғам саналатын Жапониядағы су тасқыны, басқа өңірлердегі жер сілкінісі тәрізді апаттар техникалық ілгерілеудің әлемдік ерік алдындағы дәрменсіздігін көрсетеді. Бірақ адамзаттың бізге беймәлім-мәлім тарихын тұастай алғанда, екі жүз жылдық ғылыми-техникалық билік кезеңі отыз мың жылдық бақсылық дәуірдің алдында түк те емес екендігін түйсінуіміз қажет. Мүмкін адамзаттың аңғалдау ғылыми-техникалық билігі тек өткінші тәжірибе болуы ықтимал, олай болса, келешекте адамзат басқа бір тиімді тәсілді іздейді немесе шамандықтың әлемдік ырыққа әсер ету әдісіне қайта оралуы ықтимал. Бір ғана мысал, шамандық бірнеше мыңдаған жылдар бұрын игерген, өзінің тәжірибесініде сан мәрте қайталанған құбылыс жасанды жаңбыр жаудыруға қазіргі адамзат енді ғана қол жеткізіп отыр. Нақтырақ айтқанда, жаңбыр: болмашы психологиялық акті арқылы жүзеге асты (бақсы) – күрделі құрылғылар арқылы орындалды (техника). Жүзеге асыру тәсілдері мен жолдары әр түрлі болғанмен, нәтижесінде ешқандай айырмашылық жоқ.Кейіннен тәңіршілдікпен, исламмен кіріктірілген түркілік шаманизмде де бақсы өзінің әлемдік ырық туралы пайымдауларынан түбегейлі айныған жоқ. Себебі, бақсы үшін зайырлылық, діни тәңіршілдік-исламдық фанаттыққа берілмеу өзінің мистикалық дүниетаным аймағындағы танымынан айнымаудың тиімді бір ұстанымы ретінде тиянақталып отырылды. Икемделгіш-бейімделгіш және діни сенімдерді біріктіруші-тұтастандырушы шамандық дүниетаным ол сенімдермен де кірігіп кетуге тырысты, дүниеауи-тұрмыстық мәселелер хақында о дүние турасындағы ілімді өзінің өзге болмыс туралы көзқарастарымен келіп ұштастырып жатты. Бірақ кей тұстарда қайшылықтарға да ұрынды, басты түйін: әлемді жаратушының билігі туралы және осы билікті «бөлісу» жөнінде болды. Сондықтан, осы қайшылықтарды шешу үшін «шаман өздігінен дүниені жаратпайды, оны жаратушы бар, бірақ ол кейінгі өмірге араласпайды» деген деистік еркін-ой ұстанымы бақсы үшін оңтайлы көзқарас болып табылды. Деистік ұстанымдағы Жаратушыдан «бөлінген билік» кейіннен шаманға тиеселі болуы тиіс еді және солай болды да. Бұл әлемдік еріктің кейінгі бақылаусыз стихиясы туралы түсінікпен келіп үндесті, шындығында, теизм шаман үшін тиімсіз, әрі өзінің мүмкіндіктерін ашудан шығар жолды іздестірудің қиын сәттеріне тап келтірді. Бірақ зайырлылық-парасаттылық ұстанымды негізге алған түркілік діни сана-сезім шаман дүниетанымын терістеген жоқ, сондықтан да ол қазақ даласында ұзақ сақталған діни сенімдердің біріне айналды. Демек, шаман халықтың алуан түрлі сенімдердің кіріктірілген діни сана аймағынан ұзақ уақыт бойы мүмкіндігінше, өзінің орнын айшықтап тұрды. Теизмнен кейін: Әлемнің өзі, Жаратушы, Шаман алдында шындап келгенде, іштей «Ерікке таластың» елесі жүрді. Сайып келгенде, Жаратушы абстрактілі және жалпы түперікті билеуді қолға алса, бақсы практикалық-жеке еріктерге тиеселі болып қала берді. Бақсы бұнымен келісті, себебі, оған керегі «әлемді кім және қалай жаратқандығы туралы» схоластика емес, адамзаттың бар болуы бақыты, өз ұлтының өміршеңдігі, гуманизм мен халықты ауру-сырқаудан аман алып қалу, ел-жұрты үшін болашақтағы қауіп-қатерді ескертіп, одан сақтандыру сияқты практикалық әрекеттер.Шаманның әлемдік ерік аясындағы қуаттаушы қыры ғарыш болатын, ол өзінің болмыс бітімі мен еркін ғарыштан қуаттану арқылы жүзеге асыра алатындығын құпиялық-тылсымдық (эзотерия) ретінде сақтады. Н.В. Аюпов айтқандай, шамандықтың терапиясы онсыз мүмкін емес болатын Көкпен байланысты болды[8,64б.] немесе шамандар күннен қуат алып отырды[9,31б.].

Қорыта айтқанда, шамандық сенімдегі бақсылық әрекеттің танымдық-философиялық бағдарын терең зерделеу, психологиялық-транстық қырларын ғылыми тұрғыдан ашып көрсету адамзат игілігі үшін өзіндік бір тиімді қырларын жариялайды деп пайымдай аламыз.

Болашақта бақсы болмысының ғылыми тұрғыдан негізделетін мезгілі де алыс емес тәрізді.

Сол сәтте, біз классикалық (әлемдік) діндердің неліктен шамандықты аса ұнатпайтындығын түйсінетін боламыз және ол діндердің шынайы келбетін «анық» көруге мүмкіндік беріледі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Шопенгауэр А. Избранные произведения.-М.:Просв,1992.-479с.2. Акатай С. Мироввозренческий синкретизм казахов: автореф.док.дисс . — Алматы, 1985.-32 с.3. Бейсенов Қ.Ш. Философия тарихы.-Шымкент, 2005.- 452б.4.Уәлиханов Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы//Таңдамалы шығармалар.-Алматы: Жазушы, 1985.- 2-бас.- 560 б.5. Жақсылықов А. Шаманизм мен фольклор//Әлемдік мәдениеттану ой-санасы.

Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары.-Алматы: Жазушы, 2006.-10т.- 496б.6.Йылдырым И. Көне түрік фольклорындағы өлеңдер мен мақал-мәтелдер.-Шымкент, 2010.-120б.7. Көкеев А. Ер тегі көк аспан.-Алматы: Айдана, 2008.-376б.8. Абаев Н.В., Аюпов Н.Г. Тенгрианская цивилизация в духовно-культурном и геополитическом пространстве Центральной Азии.-Часть2.-Алматы, 2010.-200с.

9.Токарев С.А. Ранние формы религии.-М.:Политиздат,1990.-622с.

Источник: http://tamyr.org/?p=1995

ДЭСТУРЛ1 ТУРКГЛ1К ДУНИЕТАНЫМДАГЫ КОГАМ ЖЭНЕ АДАМ МЭСЕЛЕС1

ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

Когам адамныц мэнш ашу жэне оны танудыц накты кещстш болып табылады. Дэстурл1 когам ем1р1 кукыктык, дши-мистикалык непздеп жаргылар мен тыйымдар жуйес бойынша калыптаскан.

Бул когам жабык сешм жуйес бойынша реттелш, б1рыцгай экономикалык тсршшк салты мен кандастык одак непзшдеп б1рл1кке суйенедь Мундай когамда адам езш коршаган ортасымен органикалык тутастыкта болады. Оныц кайгысы да, куанышы да ортак.

Когам табигатпен б1ртутас, б1р субстанциядан турады. Рулык-кандас жуйедеп когамда юсшк, жеке тулга жок [1].

Дэстурл1 туркшк дуниетанымдагы саяси баскару жуйесше катысты кут, каган, кам, будын, улыс, орда, огыс, урык-ру, оба, бой, ел, оймак- аймак, ошак, ауыл, арыс, тебе, йаса-жасак (жаргы), тере, уран, тес, ок, елгш, жаушы жэне т.б. [2] угымдардыц казактыц мемлекеттшк, саяси баскару тарихы ушш ерекше мацызы бар.

вйткеш осы угымдардыц ез1 казактардыц мемлекеттшк тэж1рибес1н1ц тарихы мен мэншщ терецдшн керсетедд. Бул туралы турютанушылар А. Инан мен Y.

Хассан дэстурл1 туркшк дуниетанымдагы ел одактары мен эскери, мемлекеттшк жэне элеуметпк байланыстарды аныктаудагы ец непзп кайнар кез ретшде казак мэдениетш карастырылуы керектшн айтады [3].

Кене туркшердщ мемлекетш аумактар мен зацдары ортак epiicri кешпел1 эскери тайпалар бірлігінен куралган. Мысалы, атты эскер, турук- орталык эскер, оц канат-толос(толы) эскер, сол канат-тардуш (торду огыс) непзп тайпа болып жуйеленген. Буган коса кемекши, барлаушы кызметш «казак» деп аталатын беліктер аткаратын.

Казак — саха тілінде шекара танымайтын, еркш адам магынасында колданылады [4]. Дэстуpлi туркілік дуниетанымда улыс-орда (эскери) уштк негізде тузілгендіктен, «уш жуз» ретшде танылган. Туркілік дуниетанымга тэн осы ерекшелш негізінде Г.

Дюмазильдіц «уштік функция теориясын» калыптастыргандыгы туралы жогарыда токталганбыз.

Туркілік дуниетанымда баскару жуйес бір орталыкка непзделген [5]. Бір орталыктан баскару Тэщрдщ куты, тере, йасаг-жасак, каган, улыс жэне т. б.

жэне камдык институттармен бекітіліп, уштік онтологиялык- теориялык дуниетаным негізінде, уштік кизметтік белшю турінде керініс бередЁ Ежелп турштерде бшпк жогарыдан темен карай журпзшедЁ Бул тусш1к «жогарыда кек Тэщр1 жэне теменде жауыз жер» т1ркесшен де ацгарылады.

Бул дэстурл1 туркшк дуниетанымныц саяси билш теократиялык непзде калыптаскандыгыныц белпсЁ Ягни турштер саяси бшпк пен устемдш кезш Тэщрден алган. Кек турштер мен уйгырлар кезшдепдей кене тур1к мемлекетшде саяси бшпк кут угымы аркылы бершген. ЬЛаганныц да саяси бшпктщ туткасы ретшде «Тэщркут» деп аталганына жогарыда да токталдык.

1лут кене тур1к тшнде «мемлекет, бакыт, рух, абырой-ыкпал» сиякты магыналарга да келед1 [6]. Ьлут пен куттылык тур1к кагандарына немесе адамдарга Тэщр тарапынан бершедЁ Жусш Баласагунныц «Ьлутты бшк» атты ецбегшде де бул туралы «Па- расат пен неабе куттан туады, бшпкке барар жол одан етед1, барлыгы куттыц кол астында» [7] делшген.

Дэстурл1 туркшк дуниетанымдагы мемлекеттшк ф ил ос о фиясынын ец басты тугыры бшпк институты. Бшпк басында каган (хан) болады.

ЬЛаган (хан-сез1 сака тшнде хахха-аан»-корган магынасына келед1) халык пен Тэщр арасын байланыстырушы кешр, еткел магынасын беретш кене тур1к сезЁ Ежелп кешпелшер ушш ец улы кесем — каган, ел мен Тэщр1, ел мен коршаган элем арасын байланыстыратын кешр ретшде саналган.

ЬЛаган Тэщрдщ куты аркылы улысты, ягни Тэщрдщ аманатын баскару кукына лайык бола алады. Бул тусш1кп кейшнен эл-Фараби исламдык дуниетаным непзшде жацгыртып, езшщ фи л ос о ф – каган тугырнама 1ргетасын калайды.

Бул тугырнама бойынша каган-философ болу, Тэщрдщ нуры — «белсещц санамен (ал-фа'ал ал-'акл) куттанганда гана мумкш болады. Эл-Фарабидыц осы тугырнамасы кейшнен Жусш Баласагунидыц «Ьлут-адгу-Билиг» атты ецбегшде жацгырып кершю берген болатын.

Жалпы «каган-философта» кандай юсшк болуы керектш мэселес эл- Фарабиды терещ'нен толгандыруы кездейсок емес. вйткеш дэстурл1 туркшк дуниетанымда болсын, жалпы Шыгыста болсын гарыштык уйлеамдшктщ сакталуы мен баяндылыгын жуйе-низам емес тшелей адамныц юсшп аныктайды. вйткеш дэстурл1 туркшк дуниетаным бойынша эрб1р адам ез орнына лайык болуы тшс.

«Култегш» жэне «Бшге ЬЛаган» жазуларында Тэщр тарапынан тагайындалган каган — букш адамзаттыц (к1с1 улыныц) билеуппсЁ Турю мемлекеттшк иерархиясы бойынша, каган ец жогаргы атак. Бундай так пен атакка лайык болу оцай болмаган.

Сонымен катар сайланган каган Тэщр1 тарапынан кут, жарлык, улуг сиякты бершген касиеттерд1 сактауга мшдетп [8]. Жаксы каган елшщ тересш, ягни жаргы-зацдарын реттеп, елш коргап, тур1к терелерш (конституциясын) халыкка, келешек урпакка насихаттауы тшс. ЬЛаганныц мшдет — халыктыц карнын ток, кшмш кек, бай кылу.

Сондыктан Бшге каган «Шыгандаган халыкты бай кылдым, Жалацаш халыкты тонды кылдым» [9] – дейдд. Турік кагандары жасаган ютерш келешек урпакка білдіріп отырган. Сондыктан да турік кагандары кейшп урпакка деген есиеттерін «таска ойып» аманат етш калдырган [10].

Каганныц кателігі немесе адасуы оны сайлаган халык кесемдері та- рапынан аныкталган жагдайда кагандыктан алынатын болган. Тоныкек, Кутлык Шадтыц осындай жаца бастамасын «кайта тсршу» немесе ренессанс деп карайды. вйткені бул — жаца каган, жаца жуйе, жацарган ел деген сез [11].

Сонымен туркілік дуниетанымда каган сайлау улыстыц ез тагдырын тацдаумен тец. Сонымен катар турштер хандарын сайлау ушін эpбip рудан бірер ок экелген жуз тій арасынан ец асылдарын тацдап, сол жуз октыц ішінен бірін тацдап атып, ок кай руга тэн болса, сол рудыц кесемі хан сайланатындыгы туралы мэлiмeт бар [12].

вйткеш ок сезшен шыккан «окы» етістігі оку, уйрену, білу дегендд білдіргеніндей, октар да окылатын «тагдыр» еді. Махмут Кашкари да октыц бір нэрсен тагдырына, несібесіне карай уйлеспру ушін колданатындыгын атап етедд [13].

Дэстуpлi туркілік дуниетанымда мемлекеттщ (елдіц) негізі — тере, теренщ негізі — халыктык мэдениет, салт-сана, ал мэдениеттщ негізі — Тэщрлш сеніммен бекітілген (ділдік, тілдік,) кундылыктар жуйесі. Ел (мемлекет) осы жанды процестерді реттеп, сактап отыратын жогаргы куш болып табылады.

Міне, бугшп кунніц тургысынан карайтын болсак, тереміз — конституциямызды улттык мэдени дуниетанымдык непзде жасаудыц, мэдени кундылыктарымызды жацгыртудыц, рухани негізімізге оралудыц кешенді, гылыми жэне философиялык улгілерін карастырудагы дэстуpлi туркілік дуниетанымды зерттеудіц мацызы ерекше.

ХГУ-гш гасырдыц атакты араб тарихшы-социологы Ибн Халдун езініц «Мукаддима» атты ецбегшде дала мэдениетшщ кала мэдениетшаз, ягни кешпелініц егіншілік, коленерсіз кун кере алмайтындыгын, кешпелілердіц мемлекет курып каланы ездеріне каратпайынша калага деген муктаждыктан еш кутыла алмайтындыгын айтады [14]. 9 р і карай «кала мен дала

мэдeниeттepi езара келісім жасап, кала далага енддрю, жабдык курал берсе, дала мэдениет ягни, кешпелшер каланы сырткы душпан шабуылынан коргап отыру аркылы ынтымактастык кура алады» [15], – дейді. Кешпелі мэдениет пен турмысты жалгастыру оны сырткы душпаннан коргай ала- тын ру немесе тайпа болган жагдайда гана мумкш болатын нэрсе.

Ру — кандастык пен туыстыкка непзделген кауымга берілген аныктама. Ру — урык, урпак, тукым жэне т.б. магынада колданылган. Ок сезі де ескі турік жазбаларында ру, тек, тайпа, ата магынасында колданылган. Кашкари «оба» сезш тайпа, ру деп керсетеді. Эpбip адам тек рулык кауымдастык шшде гана езін кушт сезінетін.

вйткеш оны руы колдап, жебеп отырады.

Рудан айрылу немесе куылу т1рщей ел1ммен тец болатын [16]. ?ранныц непзп кызмет ру арасындагы б1рл1кп ныгайту, ортак максат ушш болган шайкастарда ру мушелершщ батылдык-журектшк сез1мш кушейту болып табылады. ?ран рудыц текл, намысты, дацкты тарихын бшд1ретш, куат беретш дэстурлершщ рэм1з1 болып табылады.

?ран тасталганда рулас-кандастар бар юш тастап, кемекке жетулер1 керек. Бул жанпидалык емес, рулас-кандастыктыц непзп устанымы. ?ран руластарды топтасты- ру ушш де шакырылады. Ьлдндай да б!р ру мушес ауру, сыркау болса да уран тасталган жерге барады. вйткеш уран — кандастык пен туыстыкты жэне ру намысын ныгайтатын куш.

врб1р рудыц, тайпаныц езше тэн ураны болатыны сиякты, казактардыц жалпы ортак ураны бар. Бул уран «улы атаныц» атынан аталады. ЬЛазактардыц ортак ураны туп аталары Алаштан келед1 [17]. Сонымен катар эрб1р рудыц езше тэн «тацбасы» мен «еш» бар. Тацба жылкыга, мазар, кулпытас, обаларга, жайлаудагы кой тастарга басы- лып ойылады.

Бул мемлекетпк шекараны аныктаушы нышандар. Ен усак жэне 1р1 кара малга салынады. Булар ортак мешшк пен кандастык дэстурш аныктаушы белплер болып табылады [18]. Кешпелшщ артында коргайтын руласы болса, оган епшм киянат етуге бата алмас.

Ал руы белек кешпелшер арасында туыстык, жакындык болмагандыктан, согыс алацында б1р-б1рше жаны ашымайды, кемек керсетпещц, езара сешм болмайды, коркып, быты- рап, эрюм ез басын куткаруга тырысады, акыры соцында согыс майданын тастап кашады. Сондыктан да русыз кешпелшщ кешпел1 мэдениетте орны жок.

Руы бетен адам, ел1 жок деп есептелш, баска рулар тарапынан талан- тараж ет1лед1. Кешпел1 мэдениет согыс енерше нег1зделген согыс мэдениет1 деген сез. Ол жерде тек кандас, туыс, руластар ягни, уялас бершер гана жец1мпаз бола алады. Руластык, туыскандык байланыс адамдарда табиги жэне жаратылыстан келет1н хал.

Б!р! киянатка ушыраса, баскалары оган жакындык, туыстык борышын етеу уш1н кемекке келу1 табиги нэрсе болган. Араларындагы туыстык байланыс ете анык болса, ягни туыскандыктары м1нс1з болса езара кемек, колдау да сондай куит болады.

взара кемек, б1р- б1р1н колдау, коргау устанымыныц, рулык кагидалар мен шеж1рен1ц дала- кырларда терецдеп сакталуына олардыц т1рш1л1к-турмыстары мен ата- мекендер1н1ц катал геоэкономикалык жагдайынан туындаган кажетт1л1к пен кешпел1 мэдениет кундылыктары мэжбур еткен. Осы мэдениет непзшде дуниеге келгещцктен адамныц тэрбиесш, м1нез1н, д1л1 мен дуниетанымын олардыц ата салты, ем1р суру ортасы мен кешпел1 мэдениет! сомдайды.

Адам еш шубэаз дэстурл1 турк1л1к дуниетанымдагы ец басты мэселе болып табылады. Сондыктан бугш дэстурл1 когам адамынан сез ету1м1зд1ц ец мацызды себептершщ б!р! де, егеменд1 ел1м1зд1ц адамзат тарихындагы субел1 орнын аныктап, танып, эр1 баскаларга таныту. Сонымен катар,

гасырлар бойы тарихтыц енжар белшектері куйін кешіп, корланган, номад ретшде темендетшген кешпелі мэдениет езініц адамзат тарихындагы

орны мен белсендшгш мойындатып отырганы мэлiм. Сондыктан кешпелі мэдениет бугшп жалпы адамзаттык еркениеттіц жаркын болашагы ушін ум А кезі болып отыр.

Бул жердеп уміт кезі дегендеп ойымыз бугшп ар, намыс, имандылык, адамгершілік, рухани еркшддк, елім, емір, акикат, кут, тагдыр, махаббат, ерік-жігер сиякты эмбебаптык санаттар мен туракты устындарды мазмундык тургыдан жацгыртуда дэстуpлi туркілік дуниетанымныц мацызы мен езектілігінен туып отыр.

Дэстуpлi туркілік когам адамы сол когамды уйыткыдай біріктіріп туратын кундылыктар жуйесініц тугыры тел мэдениетке ие.

Баскаша айтар болсак, дэстуpлi туркшк когамыныц адамы мэдениетт калыптастырушы дш мен дуниетанымдык устындар негізінде каланган кундылыктар жуйесі ішінде гарыштагы езшш бакытты, кутты ор- нын аныктайды. Ол езініц тел мэдeниeтi непзшде «Мен» дей алады. Осы «Мен» болмаса біз бугш дэстуpлi туркшк дуниетанымдагы адам туралы сез етпеген болар еддк.

Алгашкыда, дэстуpлi когам адамыныц Тэцipдiц алдында моральдык эрекеттерге караганда культтік эpeкeттepi басым болатын.

Дегенмен уакыт ете келе дши нормаларга непзделген моральдык тусініктер мен этика угымдары калыптаскан.

Бул тусшктер мен угымдар тікелей езін коршаган ортасынан алынган дала еркениетініц моральдык кукыктык жуйесі, салт- дэстуpi мен тере-эдетгершде жалпы дуниетанымында накышталган.

Дэстуpлi дуниетаным адамыныц рух, елім жэне емірдіц мэнi жэне т.б. мэселелер туралы толганганы шындык. Эаресе рухтыц мэнi, табигаты, мекені, кайдан келш кайда кететіндігі мэселес дэстуpлi когам адамына ой салып, кеп мазалаган болса керек.

Мысалы турік мифологияларында рухтыц мекені туралы оны суйекте, журекте немесе канда деп санап, рух- ты абстрактілі метафизикалык элемге жаткызуымен катар оны турмыста тэннен тэуелаз «жеу, ішу» сиякты тэнге катысты кажеттіліктері бар болмыс деп караган. Сонымен катар рух дем алудыц ішіндегі нэрсе емес, керюшше демніц езі.

Рухты езі орналаскан агзамен бірге деп санаган. Казактарда «кай жеріц ауырса жаныц сол жерде» деген тусінік осыныц айгагы болса керек. Рух элeмi жер астында болса, кейбір ацыздарда булттыц аргы жагында. Рух элeмi эpтуpлi (жер-астында, кекте) болганымен, елгеннен кейшп рухтыц тагдыры бір.

вмір салты мен тагдыры бірдей болганымен, тсршшкте курметке ие болган жандардыц эруагына о дуниелік элемде де ерекшелш танылатын болган.

Дэстуpлi туркшк дуниетанымда рухтыц кемелдЫн де метафизикалык тургыдан емес, физикалык-символдармен аныктаган, ягни рухтыц тэннш улгаюына байланысты кемелденетшдшне сенеді. Мысалы, тек кемел шакка жеткен карттар гана агаш бутактарында ушып журетш рухтарды кере алады деп сенетш болган. Сондыктан да улкен кария кауымда сыйга, курметке лайык болган. Рухани кемелдш адамныц жасымен елшенген.

Дэстурл1 туркшк дуниетанымда адам бугшп рационалдык дуниетанымдагыдай элем алдында жай гана керермен, бакылаушы емес. Онда адам мен табигат гармониялык тутастык 1шшде. ЬЬолданыстагы, ойлап тапкан куралдар, ойлары, тэж1рибелер1 сол киел1 болмыстыц элементтерЁ Адамды табигаттыц перзент десе де болгандай.

Ацды да кажетше непздеп кана аулайтын. Сондыктан да оларда экологиялык тазалыкты бузатын калдыктар болмайтын. Кшм1, уш, ер-турман, ат эбзелдерш жацарту ушш табигатка зиян келмейтш материалдардан жасайтын. Осында табиги тазалык аркылы олар физикалык элемнен бшнбейтш тылсым метафизикалык элемге кешр кура алатын.

Дэстурл1 дуниетанымдагы адамныц элемге катынасында «кешр» угымы ете мацызды орынга ие. Бул угым адамды элемдеп кещспктерден уытк гарыштык байланысты, Тэщрмен катынасты камтамасыз ететш угым.

Муны ес1к, босагага байланысты ырым-тыйымдардагы (босагада сэлемдеспеу, еакт теппеу, ес1кп катты жаппау, ес1кп аякпен ашпау, босаганы кермеу, босагада турмау) дуниетанымдык ерекшел1ктерден керуге де болады [19].

Ьорыта келе, дэстурл1 туркшк дуниетаным — мэдениет1м1здщ ис- ламнан бурынгы ец мацызды кезещ рет1нде зерттеуд1, тануды кажет ететш элем. Бурынгы зерттеулерде дэстурл1 туркшк дуниетанымныц ислам мэдениет1не карай езгеру1 кажетт1л1кт1ц, ягни заманныц талабына жауап бере алмауынан деп тужырымдалган болатын.

Бул «тез-антитез- синтез» теориясыныц жем1с1 болгандыктан да кешег1 эволюциялык, материалиспк-диалектикалык дуниетанымныц «историцизм устанымы» аркылы дамудыц кажетт1л1г1 рет1нде корытындыланды. Бул мэселеге б1з Иасауи 1л1м1 устанымы, ягни тутастык тургысынан караймыз. Иасауи бул тутастыкка «табиги сухбат» эд1с1 аркылы уласкан болатын.

Дэстурл1 турк1л1к дуниетаным мен ислам мэдениет! арасында табиги сухбат жузеге асуы уш1н эрб1р ек1 мэдениетт1ц де езара тец дэрежеде болуы шарт. вйткеш эрб1р мэдениет-адамныц ем1р суру аясы, еркшдшнщ кец1ст1г1. Мэдениет — адамныц анасы.

Ал кез-келген адам егер мэцгурт болма- са, ез анасын басканыц анасынан кем кермейдЁ Сол сиякты езшщ тел мэдениетш де баска мэдениетпен оцай ауыстыра салмайды. Ал дэстурл1 турк1л1к дуниетаным адамыныц ец басты ерекшел1г1 — «ар-намыс» угымына бер1кт1к болып табылады.

Сондыктан да суфилер «жаулануы киын камал — адам» дейдЁ Дэстурл1 когам адамы да осындай тас камал болатын. Оныц когамы да «имманентизм устындарымен кемкер1лген» жабык когам болатын. Бул когам адамды «б1зден жэне б1зден емес» деп танитын. Мундагы «біз» категориясыныц мазмуны адамныц ойы немесе руханияты емес, оныц генетикалык белгісін білдіреді.

Бул когам ез-езше жеткілікті эpi эскери-демократиялык ерекшелЛеп берік жуйе болатын. Мундай когамдык жуйе ислам мэдениетше улес косумен катар оныц «рухани бірлік» кундылыгыныц артыкшылыгын кере алатын тезімділік жэне баскаларга курмет сиякты жогары дуниетанымдык устындарга бай да болатын.

Эдебиеттер 1.

Ц.Э. Эбшев. Ежелгі туркшк дуниеге кезкарас ерекшеліктері // Адам элемЛ 1999. № 1, – 11 б.; Ulken. H. Z., Bilgi ve Deger. Istanbul: Ulken Yayinlari. 2-Baski, 2001. – S. 349-350. 2.

Hassan U. Eski Turk ТорЩши Uzerine Incelemeler. Istanbul: Alan Yayin., 2. Baski, 2000. – 35 s. 3.

Сонда. – 152 б. 4.

Кривошапкин А.И. Евразийский союз/Художник М.Г. Старостин. – Якутск: Бичик, 1998. – 240 с. – С. 225-226. 5.

Gomeg S. Kok Turk Tarihi. Ankara: – Turksoy Yayinlari. – 1997. – 188 s. – S.107. 6.

Сонда. – 99 б. 7.

Сонда. – 100 б. 8.

Gomeg S. Kok Turk Tarihi. Ankara: -Turksoy Yayinlari. – 1997. – 188 s. – S.113. 9.

Сонда. – 119 б. 10.

Сонда. – 120 б. 11.

Yildirm D. Turk Bitigi: Arastirma/Inceleme Yazilari. – Ankara: Akcag Yayinlari, 1998. – 110 б. 12.

Roux J-P. Turklerin ve Mogollarin Eski Dini. Ttirkcesi: A.Kazancigil. Istanbul:-Is.aret Yayinlari: Ikinci Baski, 1998. – S. 69. 13.

Kaskari. Divan-i Lugat it-Turk. Ауд.: В. Atalay. 3+1. белім. – Ankara, 1938. – 1943 s. 37/48. 14.

Ibn Haldun. Mukaddime. Sark Islam Klasikleri, I-cilt. (cev: Z.K.Ugan). – Ist: M.E.G.S.B., 1988. – 684 s. – S. 322. 15.

Сонда, 322 б. 16.

Орынбеков М.С. Предфилософия протоказахов. – Алматы: Изд-во «влке», 1994. – 208 с. (23); Акдтай С.Н. Великий Коркут и его Учение // Адам элемЛ 1999. – 25 б. 17.

Сонда, 153 б. 18.

Сонда, 154 б. 19.

Анжиганова Л.В. Традиционное мировоззрение хакасов. Опыт реконструкции. – Абакан: отдел издательской деятельности ХРИПК «ПРО»РОСА», 1997. – 53 с.

Источник: https://bookucheba.com/periodika-filosofii-lit/desturl1-turkgl1k-dunietanyimdagyi-kogam-jene-30289.html

Мустафа шокай: акикат мэселес! жэне еылыми таным мейірл жетпісбаева

ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

Саяси рестегі объективтгкт/ устатан жолдыц тYпкі максаттарына адалдыкты М. Шокай тылыми акикаттан ажыраткан емес. Акикаттылык танымныц тана принципі емес, ол ец алдымен емірдіц принципі. Ол адамгершіліктіц тупкі негіздерініц бірі екенін Yнемі іс жYЗІнде керсетіп отырды. Осылардыц барлыты асіресе саясаткерге койылатын талаптар.

Саясаткерлер саяси практикалык істердіц басында жYргендіктен болып жаткан езгерістерден, калыптаскан жатдайлардан туатын кауіп-катерлер мен мYмкіншіліктерді байыпты саралай білмесе, объективтгк батасын бере алмаса, кателіктер жіберсе, ал кейде тіпті ез жеке басыныц мYДдеdн тана кYЙттейтін болса, онда ол тутас козталыстарта Yлкен касіреттер акелетіні даусыз. М. Шокай Yзецг1лес жYрген саяси тулталар тарапынан ез басына катысты жатымсыз сездер мен арекеттерге кебіне ман бермей, кеціл ау- дармай жYре берген. Тек, ТYркістан азаттык козталысына, онымен одактас баска козталыстармен бірлікке зиян келтіре бастатанда тана, ол ондай арекеттерге тойтарыс беруге мажбYP болтан. Ахмет Заки бекпен катынастарында да осылай болтан. А.Заки бектіц ТYркістан улттык козталысына келтірген залалдыты, іштей ірітуге акелген арекеттері, идеологиялык бейберекетсіздігі т. б. барі де козталыска Yлкен кауіп тутызтан еді. К,окан автономиясыныц тарихы женіндегі ойдан шытарылтан окиталар, адамдардыц аттары т. б. тужырымдар ешбір далелсіз, негіздеусіз айтыла береді. Польшаныц ресми кызметкерлер1 Т. Голувко, Т. Шецел- ге жазтан хаттарындаты оныц ез пікірлеріне ешбір далелдер келтірмейтіндігін кереміз. БYкіл тYріктердіц бірлігі Yшін кYреdп жYретін М. Шокайды сол хаттарыныц бірінде «рушыл» деп кшалайтыны бар [1] жане оныц солай екендігіне бірде бір айтак керсетпеген.

М.

Шокайдыц идеологиялык тартыста болсын, тылыми пікір жарыстарында болсын ец утымды деп карайтыны тек аки- каттылык, ал оныц тYпк1 мані – обьективтілік. ?лттык тауелсіздік козталысыныц басында туртан адам шытармашылытында тана емес, іс-арекеттерінде де шындыкка, акикатка адалдыты аркылы сондай релге лайыкты бола алады дегенді ол катац устантан.

Большевиктердіц тылымда бейтараптыкты мойындамайтын- дытына, етірікшілдігіне М. Шокай Брайнин С. пен Шафиро Ш.

сынды авторлардыц «Очерки по истории Алаш-Орды» (Алма- Ата, 1935) такырыбында жазылган кггабыныц калай катац сынга ушыраганын мысалга келтіреді. Бул кітап шыгардан бурын Советтер Одагындагы барлык дерлік коммунистік гылыми, идеологиялык електерден етіп жарык керген екен.

Соган карамастан «Маскеудегі «Правда» газетініц редакциясы бул йтапты «алашорданыц актаушысы» деп атап сурапыл сынга алды» [2].

Неліктен? Себебі авторлар «Алаш» партиясыныц біраз кужаттарын, соныц ішінде оныц багдарламасын да пайдасыз болмас деп ойлап, езгертпестен, тYCІніктеме берместен кітапка косып басып жіберген екен.

Ол кужаттар, асіресе багдарлама алашты, оныц кесемдерін ецбекші букараныц жаулары, бай- шыл, буржуазияшылдар дейтін большевиктердіц жалаларын жокка шыгаратын еді. «Орыстыц ултшыл, кері тецкерісшіл партияларыныц багдарламалары кецестік Ресейде баршага малім нарселер» [2, 466].

Олардыц халыкка, асіресе ТYркістан халыктарына жау екендігін сол кужаттардыц ездері-ак анык керсетіп турады. Сондыктан да олар басылып, жарык керіп жа- тады. Олардан коркатын ешнарсе жок. Ал алаш партиясыныц кужаттары оныц ез халкыныц нагыз шын, ез партиясы екендігін айгілеп турады. Сондыктан да олар большевиктер Yшін кауіпті.

Олай болса, большевиктік идеология бастан-аяк жалгандыкка курылган. Олар объективт1лшт1 «объективизм» деп атап тылыми акикаттылыкка карсы коюга тырысады. Кезінде

В.И. Ленинніц езі «партияшылдык» принцип («принцип партийности») деп атап, теориялык децгейде негіздеуге тырыскан.

Партияшылдыктан ауыткып объективизмге урынган деп есеп- телген когамдык, гуманитарлык багыттагы шыгармалар авторла- ры жай кателескендер тана емес, кылмыскер деп каралып кугын- CYргінге ушырады.

Казакстанда сондай кудалаушылыктардыц бір гана мысалы ретінде Кенесары бастаган кетерілістіц тарихын зерттеген Бекмахановтыц тагдырын келтіруге болады.

Бастан-аяк жалганга курылатын идеология тек тоталитарлык жYЙелерде гана іске аса алатыны белгілі. Ондай жYЙелерде биліктіц іс-арекеттері тек жабык жагдайда, астыртын, купия тYрде іске асып жататыны анык. Калыц букара, когам мYшелерініц кепшілігі акпарат, дереккездерінен аулак усталынады.

Yстемдік ететін идеологиядан баска кезкарастарга орын жок. Больше- визмге жат кезкарастагылардыц барі, тіпті сол тургыдагылардыц кернекті екілдері де 30-шы жылдардыц соцына дейін жойылган. Сонда да болса, большевиктер ездері курган саяси жYЙені демократияныц ец биік Yлгісі деп уагыздайтын.

Якни белгілі бір кезкараска кана руксат етілген, ал окан карсылардыц бэр1 де жойылатын, ондакан жылдар бойы кYн сайын, сакат сайын барлык жерде, акпарат кездерінде жалкандыкты ойдан шыкарылкан «деректермен» уакыздап, дэлелдеген болып жатканда кана ондай жYЙелер ездерін белгілі кезге дейін сактай алады. Оларды тек емірдіц шындыкы кана теріске шыкаруы мYмкін. М.

Шокайдыц шыкармаларында осы айтылкан ой Yнемі керініс беріп отырады. Аталмыш макаладан бурынкы 1930 жылдакы «Яш ТYркістанныц» сандарында большевик тарихшыларыныц ТYркістан автономиясын тек «калталылардыц» ыкпалындакы екімет болды деп жазкандары туралы айтканын керсетеді.

Онда Алексеенко дейтін тарихшы «Бул автономияны ТYркістан улттык буржуазиясыныц шаты- ры астында жергілікті жэне орыс аукаттыларыныц ыкпалы мен беделі аркылы жYрг1зілген мYліктiлер мен буржуазия табыныц эрекет етіп керсетуге тырысады, – деп жазды. 0здерініц осы айткандарын дэлелдеу Yrnm Алексеенко ештецеден де тар- тынбайды.

?ятты кайырып койып Вадяков, Пателияев, Иосифов, Давыдов жэне «Кнопиф» фирмасыныц бастыкы Зигельді Кокан Yкіметініц мYшелері деп керсетеді» [2, 226-227]. Якни автономиялык Yк1метт1 бYкіл ТYркістан халкыныц екілі емес, тек бай таптыц кана билігі, ецбекші таптарка жау екімет деп дэлелдеу осындай зерттеулердіц басты максаты.

Ендеше Кокан Yкіметi халыктыц кепшілігініц мYддеdн емес, азкана аукатты топтыц мYддеdн коркады демекші. Екінші жакынан ТYркістанда халыктыц байыркы туркындарыныц канын суша акызкан, оларды зорлык-зомбылык пен аштыкка душар еткен большевиктердіц билігін солардыц мYддеdн коркайтын етіп дэлелдеуге тырысады. Сонымен бірге М.

Шокайдыц айтуынша, бул ТYркістанда пролетариат диктатурасын орнатуды орыстардыц ТYркістан халкына Yстемдігі екендігін, баскаша айтканда Ресей отаршылдыкыныц баскаша бір турі кана екендігін бYркемелейт1н жол, баска еш нэрсе де емес.

Бір кезде автономиясын куркан ТYркістан мусылмандарыныц тетенше сьезіне катыскан, кейін сол ецірдегі большевиктер «бас- машылар» деп атакан улт азаттык кетерілістерініц басшыларыныц бірі болкан, «ТYркістан улттык бірлігі» уйымыныц да біраз уакыт басында болкан адамныц сол окикалар женінде большевиктердіц арам пикылмен жапкан жалаларын сол юнде ез к1табында кайталауын М. Шокай оныц кылыми шындыктан кері ез тулкасыныц релін зорайтып, баскаларды каралау жолына туdп кеткендігінен кереді. Мысалы, аталкан к1табында ол «Кокан

Yкіметініц басында басмашылар тератасы Ергеш турды. Полковник Чанышев милицияны баскарды. Ол кейін елтірілді… Yкімет бYкілдей калталылардыц ыкпалымен курылды…» [2, 227]

деп жазтан. Ятни, бул білместіктен біреулердіц жазтанына сеніп, соныц деректерін жай кабылдай салу емес. Ахмет Заки бек жазып отыртан окиталарыныц кебісініц езі ішінде болып, арекет еткендердіц бірі. Тек ТYркістан (К,окан) автономиясында бірінші рел аткарматан.

Солай бола тура болтан нарселердіц ецін теріс айналдырып, олардыц матынасын жатымсыз етіп керсетсе, онда оларды каралау оныц саналы турде алдына койтан максаты еді деуге болады. Муныц солай екендігіне М. Шокайдыц езі бултартпас далелдер келтіреді. Оныц Yстіне Ахмет Заки бектіц езі де бір айтканына екінші айтканы кайшы келіп, езін- езі теріске шытарып отырады.

Мысалы, ол бірде К,окан Yкімет1 калталылардыц байлытына шомылды десе, кейін сол калталылар Yкіметті колдаута ыкылас танытпады деп керсетеді. Оныц Yкімет мYшелері болды деген адамдары оныц курамында болматан, Чанышев деген ол Yкіметте кызмет аткарматан. Ергеште солай.

Ахмет Заки бектіц кейін Мысырда (Египетте) басылтан осы «тылыми» ецбегі ТYрк1стандаFы окиталардан бейхабар баска елкелердегі тYрік тілдес окырмандарта батышталтандыктан оныц ТYркістан тауелсіздігі Yшін козталысына келтіретін зарда- бы орасан еді. Ол шытарманы ол неміс тілінде де жарияламакшы болтан.

Бірак, Заки бектіц ец соракы, кезге керініп туртан, тетенше курылтайдыц шешімдерінде, кужаттарында жазылтан автономия батдарламасыныц болтанын теріске шытаруы еді. Ол «Yк1меттіц устанатын идеясы мен батдарламасы жок еді.

Орыс мектептерінен талім алтан кадрлардыц бір тобы улттык ав- тономиясы талаптары туртысынан большевиктерді разы ету жане Керенский Yкіметiне адалдык керсету негізінде Yкімет жумыстарына тартылды.

Шокайулы Мустафа басып шытартан ецбектерінде екімет курылтанымен, бірак оны ресми жариялаута асыкпатанын, Керенский екіметі курытаннан кейін де, сол екіметтіцц курамында жумыс жYрг1збек болтанын айтады…» [2, 228]

– деп жазды. Осындай алеуметтік, логикалык, адамгершілік т. б. кандай туртыдан алсац да ешбір карапайым сауаттылыкка сай келмейтін карабайырлыкка тек луге болар еді, бірак саяси, идеологиялык кYрестіц міндеттері ондай жеціл-желпі адістерге жол бермейді.

Ондай тіпті кYлкі тудыратын жецілтек ой туйіндерге оныц алеуметтік болуы мYмкін зардаптарына сай байсалды жауап беруге тура келеді. Ондай аукымды алеуметтік- саяси козгалыс тYгіл ец карабайыр уры-карылардыц тобында да белгілі бір максат, соган жетудіц белгілі бір жоспары болады, – дейді М. Шокай.

ТYркістанныц тауелсіздігі Yшін козгалысындагы адамдарда айкын идея мен багдарлама болмады деу оларды бір акыл'есі бYтін жандар деп кабылдамагандык болар еді.

М.

Шокайдыц объективтікті аркашан устанатындыгы асіресе ТYркістан козгалысыныц еткеніне талдау жасауында керінеді.

1917 жылгы тецкерістіц карсацында да, соныц кезінде де Ресей тецкерісшіл демократтарына, федеративтік демократиялык Ресейдіц курамында автономия кура алатындарына калткысыз сенгендеріне токтала келіп, ол сенімніц акталмагандыгын, козгалыстыц алі тажірибесіз дауіріндегі бастан еткен кателік екенін айтады. «Ескі тартіпке біздіц ешпенділігімізді орыстыц тецкерісшіл демократиясына деген сокыр сеніміміз актай ала- тын. Кеп адамдар осыны казір жасырып жYр. 0ткенді езіне уят керетін сиякты. Мен муны дурыс емес деп есептеймін. Са- яси істерде, асіресе бастан кешкен сатылар женінде белгілі бір шыншылдык кажет дер едім, ейткені еткенді шынайы кере білу гана келешекке дурыс жен сілтей алады» [3].

М.

Шокайдыц гылымга, гылыми-танымныц рухани кыз- меттіц езге салаларынан езгеше табигатына, соган сай таны- мныц адіснамалык табигатына арі оларды катац устанудыц алеуметтік моральдык-этикалык мацызы женіндегі кезкарас- тарын айкындауда осы келтірілген, узагырак болса да, сездерін айрыкша орын алатындыктан толыгырак келтірдік. Оныц шыгар- маларында гылымга тікелей байланысты болмаган маселелерді талкылауда осы устанымы Yнемі тек сезіліп турады.

1) М.

Шокайдыц еркін ойдыц булжымас зац екендігіне бас июі, оны кастерлейтіндігі жане 2) ой еркіндігін демократиялык тартіп- тіц тYпказыFы деп, оны арбір азаматтыц негізгі кукыктарыныц бірі деп карайтындыпы, 3) демократия принциптері мен нор- маларын адамдардыц тYпкі еркін табтатынан туындайтынды- Fын, 4) демократиялык нормалар адам еркіндігін іске асырудыц тек куралдары екендігін, яFни ол нормаларды жаксылыкка да, жамандыкка да колдануFа болатындыFы, оларды не нарсеге жумсау, кезкелген баска курал-каруларды жумсаFандаFы сиякты – оларды жумсаушы адамдардыц потылына баFынышты болатындыFы, 5) егер олар бір жаман потылды іске асыру Yшін колданылып жатса, баскаларFа зиян келтіретін болса, оларFа тыйым салу кажеттігі, 6) баскаша айтканда жеке адамныц еркіндігініц белгілі бір шегі бар болатындыFы, 7) ол шекті бузу еркіндікті кылмыска айналдыратындыFы.

Осыныц барлыкы М. Шокайдыц дYниеге кезкарасы, кылыми танымдык, моральдык-адамгерш1л1к жэне саяси устанымдары жакынан кептеген саяси кайраткерлерден оны езгеше етіп туркандыкын кереміз М. Шокай о бастан тацдап алкан саяси жо- лынан ешбір танкан емес.

ТYркістан улттык козкалысыныц айкын идеясы – улттык тэуелаздДк екені белгілі. Окан жетудіц сол кездегі формасын біз, соныц ішінде А.

Заки бектіц езі де бар, Ресей демократиялык федерациясыныц ішіндегі автономия турінде кердік, – дейді ол. Ол сол кездегі еткінші бір тэж1рибем1з болып артта калды.

Енді оны біз дербес улттык мемлекет турінде кереміз. Будан баска кандай айкын идея болуы мYмкін, – дейді ол.

М.

Шокай ТYркістан улттык тэуелаздш жолындакы кYреdнде езініц эрб1р жарияланымында, ресми сейлеген сездерінде, тіпті щ-кимылдарында да Yнемі акикаттылыкты, шыншылдыкты калткысыз берік устанды. Ол оныц бYкіл ой-жYЙеdніц ішкі рухани уйткысы болды деуге болады.

Осылай болкандыктан М. Шокайдыц эрб1р шыкармасы, макаласы, езі тіпті бір накты мэселеге арналкан кYнде де кылыми шыкармадай эсер калдырады. Жэне бул шынында да солай. Бул жалпы алканда ец улы ойшылдарда кездесетін касиет.

Мустафа Шокайдыц эр шыкармасы іштей бірлікте логикалык баянды турде бола турып, белгілі бір эстетикалык керкем дYниедей эсер калдырады.

Эдебиеттер 1.

Валидов А.-З., Голувко Т. О нашей организации // Из истории российской эмиграции. Письма А.-З. Валидова и М. Чокаева (1924-1932 гг.). – М., 1999. – С. 60-61. 2.

Мустафа Шоцай. Тацдамалы. Бірінші том. – Алматы, 1998. – 465 б. 3.

Письмо М. Чокаева В. Дабровскому. 16 октября 1931г. / Из истории российской эмиграции. Письма А.-З. Валидова и М.Чокаева (19241932 гг.). – М., 1999. – 151 с.

Источник: https://bookucheba.com/filosofiya-nauki-knigi/mustafa-shokay-akikat-meseles-jene-eyilyimi-30423.html

ФІЛОСОФ ЖЕНЕ ФІЛОСОФІЯ Берік аташе

ФИЛОСОФ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯ Берік Аташ

ЄЦ білгір філософца TYкке тургисиз сурацтарга жауап беру цниндищ тугизади.

Хілон

Філософія таріхиниц бастауинан-ац цалиптасцан «Філософія дегеніміз НЕ» Деген сауал 2500 жилдай уацит філософіялик, дискурс аясинда мацизди сауал ретінде бугінгі кунге дейін жалгасин тауип келе жатирган, нацти жауаби усинилмаган метафізікалиц меселе ретінде турацтаган мацизди туйткілдер-діц бірі екендігі сезсіз.

Шиндигинда, бул сауалдиц туп-теркіні «філософ дегеніміз кім» Деген сурацтан басталуи тііс. Себебі, біріншіден, філософіяни тек філософ жене філософіялиц ой ойлайтин Рухані тулгалар гана жасайди, Демек, ол да белгілі бір децгейде ездігінен-ац філософца айналади. Сондицтан філо-Софія жасаган філософтиц цандай екені бул Туст бастапци меселеге етеді.

0йткені, ол філософіяни Цалай тусінеді, Солана цалиптастиради, ал філософія таріх сол філософтар усинган ідеялардан басца тук ті Емес. Екіншіден, «філософіялиц» деп сіпатталатин атрибут «філософтиц» дегенмен сейкес келеді.

Егер де, сол філософіялиц мазмунди цамтітин ідея, цубилис, табігаттиц мені ездігінен-ац, ішкі магинаси женінен «філо-софіялиц» болатин Болса, ол нацти дейектеліп, талданип, са-рапталип, філософіялиц децгейге кетеріліп, цогамдиц сану они Сондало дережеде багалаган Болса, ониц суб'ектісі – філософ болипой шигади, сондицтан, берініц еу-Бастан філософтиц екендігі туанікті жайт. Ал філософ болмаса, ониц філософіялиц магинаси да ашилмайди, Демек, філософ, сайип келгенде, букіл Рухані жене матеріалдиц болмисца філософіялиц магина енгізуші Немєс сол магинани філософіялиц децгейде ашуши болипой шигади. Yшіншіден, бул сауалди тек філософ Кана сарапе-тай Аладов, ягни, меселе тек філософца гана тагайиндалгандицтан, еуелі сол філософтардиц, аталган туйткіл аясинда ортац бір жал-пилама ідеяга тогисатиндиги сезсіз болгандицтан, «філософія дегеніміз НЕ» Деген діскурсти філософтиц езініц ішкі болмисин зерделеуден туиндату рефлексіяси да нацти нетіжелер бере ала-ди. Тертіншіден, Протагор ілімінен Бастан алатин «адам барлиц заттардиц елшемі» Деген цагідани уцсату бойинша, «філософ філософіяниц елшемі» Деген феноменологіялиц устанимди байиптай аламиз. Ендеше, філософ, тутас дYніетанимньщ, філософіялик, білімдердіц елшеміне айналади. Бесіншіден, філософія дегеніміз сол філософіялик меселелердщ койилуи, усинилуи, «шешілуі», Будан баска тук ті Емес. Немєс, філософія дегеніміздіц езі філософтардиц філософіяни Калай тYCІнетіндігі бойинша Ортакой бір парадігмаларди басшиликка алип усинган ідеяларинан Айни алмайди жене мYмкін де Емес деп айта аламиз. Філософіялик меселелерд усинип отирган філософ болкандиктан, «Бундала меселелердщ койилуиниц мені неде, ол Калай шешімін табади» Деген сауалди Ашу – алдимен, ендеше, сол філософтиц езіне YЩлуді кажет етеді. Ец Басти меселе – оси. Сайип келгенде, Бундала Басти меселет Ашу, тек філософіяни кана Емес, жалпи дYніетаним мен адамзаттиц руханіяттик ой аймагиниц, елемнщ онтологіялик кир-сириниц, тутастай Тарихи-Рухані таним жолиниц т. б. тупмагинасин ашуга келіп тірелгендіктен арнайи зерделеуге туратин іргелі багдар ретінде куптауимизка Боладо.

https://www.youtube.com/watch?v=sxgXi29VVc8

Сонимен катар, філософ баска зіялилар Немєс гилим іелеріне караганда, когамдик Санада кеп жагдайда езіндік бір ерекше болмиси бар езге шін трансцендентальді феномен ретінде кабилданади.

0йткені, ол когамдик нормаларга сіцірілген касація стереотіптер мен калипти Ойла машигинан теоріялик-практікалик тYрде алшактай Аладов, сондиктан, кабілетіне байланисти ониц ой еркіндігі алаци філософ Емес-тер Yrnm Yш тарапта багаланади: біріншісі, оцди – Терець шигармашилик кундиликка ие, керегенділік танимди мец-Герген , тусінуге, умтилуга тііс ідеалдарди жасай алатин тулка, екзотікалик іірімдіц іесі, аскактаган ідеяларди тудируши т. б. Болса, екіншісі, жагимсиз – абсурдтилик пен інтелекту-Альдо ойинкумар, софістика мен схоластікага еуесі, ешкашан іске аспайтин метатеоріялармен еуре болуши, адас мен психо-логіялик ауиткуларга да уксас «жалган» мендермен айналиса-тин адам болипой багалануга дейін сабактаса береді. Yшіншісі, «БІЗ« філософ дегеніміз кім »Деген мзселеге арнайи тарауди арнаганмен, нацти жауапти тудира алмадиц. Бірац бір мацизди ескертпе бар: філософтиц міндетті Турді езініц жуйесі, злемге кезцараси Боладо. Бул кезцарас негурлим Терець жзне КЄЦ Болган сайин, філософ согурлим телтума жзне магинали Боладо », – Деген сіяцти кезцарастарга келіп тогисатин бейтарап тоцтамдар деп тужиримдай аламиз [1].

«Філософ дегеніміз кім» атти меселенщ тек кана койилуиниц езі філософ жене філософ еместер Yrnrn Ортакой болганмен, філософти Ашу, ониц болмисина YЦІлудіц ерікті-еріксіз тYрде ездігінен-ак філософіялик, меселе болипой шитади. Сондиктан оним тек філософ кана шутилданатин інтроспекціялик таза рефлексіята етеді.

Олай Болса, козталип отиртан меселені – та-рихт, кукик, міф, техніка філософіяси т. б. терізді жене Г.Струве, Фр.Кеппен сіяктилар усинтан «філософіяниц філософіяси» Деген де батитка жанасатин [2] «філософ філософіяси» деп атауимизта болатин арнайи сала ретінде ажиратип ала ала-миз.

Себебі, «філософтиц філософіясин філософіялик Емес туртидан пайимдаудиц жоли жок» деп кесімді пікір айтуимизта Боладо.

Бул меселет філософ Емес адам талкиламайди, ал філософтиц каншама МЕРТ філософіялик Емес туртидан пай-имдаулари берібір ездігінен-ак філософіялик болипой шитади, себебі, койилтан меселеге філософіялик ой-таним ездігінен-ак сіцірілген.

Бір каратанда бул меселе тилим етікаси, деонтологія, тилим соціологіясиниц пеніне уксас.

Бірак бул аталтан ілімдерден, сейкес жактари бола туру, айирмашилити філософ баска талимдардан езін окшаулап барип карастира алатиндитинда, себебі, «філософка філософіялик туртидан келудіц» езіндік ерекшеліктерімен кезігеді.

Нетіжесінде, філософтиц філософти філософіялик туртидан зерттеуініц філософтик болипой айшикталатиндити турали алгоритм алинади.

Ззірге, філософ дегеніміз – барлитина сирттай Yстем жене нетурлим жалпилама кезкараспен карай алатин, Сині ойлаудиц жотари децгейіне кетерілген, тіпті кажет жатдайда езініц ой-сану коймасинда кайшиликтар тудирип, они Емір бойи шешуге батдарлантан, акікатти іздеуде шитармашилик рухиниц аскактитина сенімді болипой келетін, ерікті-еріксіз Турді енімді ойлаута татайиндалтан «езі-Yшін-езі» мацизди субьекті деп пайимдауимизта Боладо. Філософ філософіяси КЄЦ Арналь, іргелі меселе болтандиктан, они ералуан туртида карастирудиц батдарларин билайша ажиратуимизта Боладо: онтологіялик-космологіялик, екзістенціалдик-турмистик, феноменологіялик-герменевтікалик, Саяс-медені-елеуметт1к, псіхологіялик-етікалик т. б. Оси батдарлар аясинда минадай жалпи меселелер тотисин да усинип етпекпіз: філософтиц тариштик елемге, елеуметт1к котамта, накти емірге жене філо-софіята катинаси мен Кері байланистари, філософтиц езіне-езі (жеку Менге) катинаси мен баталауи (езініц філософ Емес, жай адами жене філософ тултасин), філософ пен жалпи руханіяттик елем, дана мен філософтиц утимдик ара байлани-си, філософтиц філософка Деген катинаси, філософтиц елем, цогам, адамзат, турмис-таршШк алдиндаги жауапкершілігі мен еркіндігі т. б. меселелермен тогисатин жалпи філософ бол-миси. Меселен, К. Ясперстіц філософтарди жіктеп керсетуі філософтиц філософца цатинасин толгауга келіп тогисади.

БІЗ оси орайда, філософ філософіясин таразилауда жогарида атап еткен цирлариниц ішінен екзістенціалдиц-турмистиц багдарди нисанага алип байиптап етпекпіз жене ониц ішінде «аціцатти іздеу сетіндегі філософ болмиси» Деген туйткілге тоцталамиз. Бул меселе Н.

Бердяевтиц трансценденттік алдиндаги жалгиздигин туйсінуі, цайгиниц Емір белестері ар-цили кушеюі мен сейілуі жене зерігу мен цайгидан Азат филосо-фіяни негізге алип, сол кунделікті емірдіц айтип жеткізілмейтін цайгисинан цутилу ушін гана філософ болгандиги турасиндаги [3, 45-49 бб.

] пессімістік саринди екзістенціяси бойинша жене осиндай ідеяга келіп тогисатин кезцарастар арцили гана Емес, КЄЦ келемдегі жалпи тіршілік пен філософ болмиси бойинша ашилуи тііс. Немєс, псіхоаналітіктер тужиримдагандай, філософіямен шугилдануди «емірден цашу», «сублімація» т. б.

деп угинатин тусініктер де царастирилип отирган меселеде біржацта Сипатого алатиндигин атап еткіміз келеді.

Екзістенціалістік тургидан, кезкелген філософ аціцатти іздеу аясинда цаншама рет бершщ салистирмали екендігін цайталап отирса да, екі аціцаттан Айни алмайди жене міндетті Турді Оган сезсіз сенімді Боладо; біріншісі, езініц бар екендігі, екіншісі езініц ідеясиниц тупкі шиндицца баринша жацин екендігі Немєс сол ідеяниц іесі «езі» екендігі.

Меселен, реля-тівістердіц езі, бершщ салистирмали екендігін негіздей отирип, оси «бершц салистирмали екендігі» турали ідеяга сенім-мен царайди.

Тіпті шеткі релятивіст Немєс скептіктіц езі ез ідеясина (сол релятивізм мен скептіцізмді негіздеу турали Емес) кудікпен цараганниц езінде, ониц езі-ушін гана шиндиц екендігінен еріге аса алмайди жене сол сетте релятивізм ідея-син абсолюттендіріп улгереді.

Ягни, «абсолютті ешнерсе жоц» Деген тужиримди абсолюттендірген релятивіст «абсолютті бір нерсе бар» дегенді мецзейтін парадоксца кезігеді. Келесі кезекте ол оси парадоксти ертYрлі тургидан Шешу мацсатин цойип Оти-раді жене Рухані жетілген сайин езін-езі ішінара терістеумен філософтиц емірін жалгастиради жене буниц езі езініц жетілуі болипой шиццандигимен цанагаттандиралади.

Кезкелген філософтиц кезцарастар жYЙесі філософія таріхиндаги філософтардиц ешцайсисиниц ідеяларимен туру тYбегейлі сейкес келмейді, себебі, ол адамзат таріхиндаги ой алиптариниц устанимдари мен усинтан пікірлерініц, тужи-римдамалариниц, ідеялариниц уткирлити мен акилта коним-дилитина карамастан, табилмай Калтан ойлаудиц арналари мен парадігмалари таусилмайтиндитина сенімді болтандити ез алдина, жеку езініц телтума ідеяларин, ол Кандала децгейде Болса да, паш етіп отирута татайиндалтан. 0йткені, Кандала-так ули філософ болмасин, мYлтіксіз, кемелденген тутас берін камтітин тужиримдама жасауи мYмкін Емес, осини терецірек тYCІне білгендіктен, філософтиц Сині санаси, сол «ули філософтиц» кемшін тустарин ерікті-еріксіз тYрде кере біледі, кей жатдайда табута умтилади, тіпті болмаса , кей сеттерде езі аса сенімді болмаса да, ейтеЦр «бір нерселер» табади жене они езі кайтадан сенімді тутирларта айналдиради. Ал тутас філософія таріх бойинша, меселеніц козталмай Калтан тустарин таба білуде шитармашилик рух аскактити ониц філософ дережеан езіне-езі кайталап беріп отиради, ятні, філософтиц етмдикреатів'пк-Сині ойлаута татайиндалтан санаси шексіз ідеялар кецістігінде дерменdздік керсетуіне жол бермейді. Себебі, філософ Yшін оси «шексіз ідеялар патшалити» ониц дерменаздш мен адасуи Yшін Емес, керісінше, езін-езі Yнем1 кайтадан танип, езін-езі жетілдіріп, езіне-езі Кайши келіп Оти-руи Yшін татайиндалтан ідеялди елем, сайип келгенде, бул, філософ екендігін бекітіп отирута кажетті Рухані шікізат іспеттес. Філософтиц пайимдауинда біртутас ідеялар елемшщ (они каншама рет сирттан бакиласа да) шексіз арналариниц езі сан-Салали шексіздікке батдарлантан, сондиктан, ол езін оси Арна-лар мен шексіз салалардиц арасинан езі тацдатан батитина тYсу кукин іеленгендігі Yшін бакитти сезінеді. Ол ез ойин сиртка шитара ма, шитармай ма, меселе онда Емес, ол езініц жеку басиниц ІСІ, бірак Ойла еркіндігі мен кукин іеленгендігі Yшін, тіпті шабити мен шитармашилик кабілетіне сай ой алацинда емін-еркін самтай алатиндити они «філософіялик алацдати» (баска сала Емес) бакитина масаттандиради.

Бірак екінші бір киринан алтанда, ониц дерменаздш мен езін філософіялик алацда бакитсиз сезінуініц екзістанціалди алтишарттари бар пер! ЗДТ Алдимен, ониц рух аскактити мен шабити, берісі, адамниц ішкі дYніеd мен еріd тариштик, тіпті куди хакиндати меселелерге дейін еркін толтанади, дегенмен, ол езініц жерлік-тендік болмисиниц курсауин кайтадан тYЙdнген сетте, амалсиздан кайта оралтан кезде, езі кун сайин толтанип, тіпті ол турали белгілі бір тужиримдар шитарип жYргендігіне карамастан, універсум мен контінуумниц шексіздігініц алдинда кайтадан ез дерменаздшнщ куесі Боладо. Нактирак айтканда, космологіялик, теологіялик, онтологіялик меселелерд еркін толкакан аскак жене батил рух, тасталмайтин-еріп жYретін адами фізіологіялик ез-тені бар екендігін есіне тYCІргенде, езініц туцFіик-Yмітсіз елем алдинда тYкке туркисиз Елден екендігін кайтадан сезінеді. Демек, аскак рух пен теннщ дерменсіздігін тYЙсінген сану кайшиликка тYседі, бул кайшилик та еркалай шешіледі. Меселен, осиндай тен мен рухтиц кайшиликиниц бір гана кири К, оркит атаниц елімнен кашу ацизиндаки негізгі сариндардан [4, 15 б.] Аникирак байкалади. Філософіялик ой-таним іесі К, оркиттиц елімнен кашу бул жердин де, філософ філософіяси турали толканис жене філософтиц тені мен рухиниц кайшилики мен келісімділігініц філософ Yrnrn тYп ойтолкам екендігін паш ететін бакдар.

Філософ езініц рухин езі аскактаткандигин, тіпті они езі жасап алкандикин сезінген уакитта да, толиктай тYЙсінсе де, ол філософіялик ой тудируин токтатпайди, себебі, ониц Рухи тек аскак кана Емес, шабитти, жігерлі, батил, есіреінтенціяли , ізденімпаз, «Талабо таудай», ойи куатти болипой такайиндалкан.

 0йткені, ол оси касіеттері аркили філософ Емес адам батили жете бермейтін Немєс Yрей білегендіктен бару бермейтін, адам баласиниц ой ерісініц шама-Шарк «жетпейтін» деп білетін: куди болмиси, ЕЛІМ мен шексіздік сіякти метафізікалик месе-лелерді ез децгейінде емін-еркін талкилай Аладов, ким дегенде Окан бет буради, тіпті болмаса, ониц танилмайтиндики турали філософіялик туркидан толикирак-асикпай саралап береді. Оси меселелер аясинда скептіктер мен агностіктер де, езге фі-лософтардиц ідеяларин терістегенмен, ездігінше жаца бір кори-тиндилар жасайди. Якні, елемді тYбегейлі Немєс толиктай тану мYмкін еместігі турали коритиндика Келу Yrnm, еуелі они танип Караугом, біліп бастаука бет буру Керек екендігі тYCІнікті.

 Філософ Емес пен філософтиц езара катинасиндаки бірін-бірі багалаулари кеп жагдайда кайшиликти болипой келеді.

Жокарида айтилгандай, жагимсиз кезкарас тургисинан алганда, когамдик карапайим Санада, філософ емірлік тежірібеден алшак, килимі сейілген, мYлде кажетсіз жене шешілмейтін меселелерді толкануди кесіпке айналдиркан жан іесі Деген пікірлер сакталип калкан.

Себебі, бул біріншіден, бYгшri адамзаттиц руханіяттик келбеті мен дамудиц жетісгіктерініц тYп тамири еу-баста оси філософіяда жатиркандикин тYЙсіну карапайим Санада кіиндик тудиратиндиктан, якні, руханіяттик тYпбастаудиц Тарихи жадида кемескіленгендігінен Болса, екіншіден, філософія заманинан критим озиц жYретіндік-тен цур ціялі болипой керінетіндіктен, Yшіншіден , філософія КЄЦ болгандицтан, філософіялиц ойтолгамдар мен ідеялар арасинда, шиндигинда да, практікалиц магинаси темендеу, критим абстрактілі пікірлер тутасип кететіндіктен, тертіншіден, філософтар постпозітівізм мен релятівізмді вста отирип, меселені Шешу барисинда інтеллектуальді ойин алаци арцили езін керсетуді жанама мацсат ретінде цоятиндицтан, бесіншіден, постмодернізмніц «реалізмі» філософ тудиргандицтан нату-ралди ойлаудан алшацтап кеткендігінен т. б. Філософ оси Туст Бундала сині'терістеуші пікірлер аясинда ерікті-еріксіз тYрде філософія мен філософ болмисиниц апологеттеріне айналади, ал ездігінше «берш тYCІнетін КЄЦ масштабти ойлауши філософ» ДЕЛ бул мезетте кеп жагдайда келісімпаз бола Алма цалади. «Філософіядаги жанжал», позитивізм, постмодернізм сіяцти метафізікалиц меселелерді терістеушілер де, метафізіканиц «шецгелінен» шиццанмен, метафізікалиц Емес філософіялиц меселелердщ апологеттеріне айналади.

 Керісінше, філософ булардан езін асцац сезінеді, креатівті-шигармашилиц Ойла, Сині-толицтирушилиц таним, продуктівті-діскурсівті сану цабілетін, шинайи сиртци бейнені жене ішкі МЕНД кере білу терізді езініц тулгалиц цабілетін т. б. іштей мацтан тутади, жогаридаги цогамдиц сананиц кемсітушілік багалуларина аса кеп алацдамайди.

Бул «мацтаншацтиц» філософтиц філософ ретінде езініц бол-мисин жалгастируиниц бірден-бір кепілі, шиндап келгенде, жогарида атап айтцандай, філософіялиц Ойла ерекшеліктерін цамтамасиз етіп отируиниц негізгі цурали Десе де Боладо.

Себебі, філософ елеуметгак-Саяс майдандаги даналиц бедел-ділік Немєс філософтиц мертебе арцили Емес, рухтиц еркін ой тасцинина цабілеттігі арцили езін-езі Yнемі жасап, ягни, філософтиц-філософіялиц болмисин цайталап отиратин бол-миси арцили «мацтанади». Демек, ониц рухиниц асцацтиги мен Yстемдігі езін філософ цилип цалиптастиратин ажирамас цасіеті.

«Філософія шиндицтан да, тіпті ЕЛІМ шиндигинан да асцацтауга умтилатин білікке цумарлиц», – Деген устанимдар-ди [5] філософ тулганиц езіне кешірсек, тYп теркіні аціцат, бірац ішкі мазмунди толигирац ашпайди.

Нацтирац айтцанда, філософ адамзат таниминиц шексіздік арнасин нацти керсету мен ониц цундилигин дейекті паш ету Yшін езініц асцац бо-луи цажеттілігін цурбан цилатин жене аціцатти іздеу жолин-так Рухані болмис «білігіне цумар» жан іесі. Ал філософтиц елімнен аскактауиниц арнайи усинилтан езіндік бір Yлгіdн Л. Фейербахтиц сенімdздеу-кYЦгірттеу ідеясинан анитирак керуге Боладо [6, 325 б.].

 Бірак бул аскактик пен філософіялик сейілу міндетті тур-де елеуметпк окшаулануди тутизади Деген тYdніктi білдірмейді, ол псіхологіялик-екзістенціалдик туртидан жатсинилтан болу иктімал, ал турмистик-елеуметт1к негізде Окша Емес, дегенмен, оси жатсинилтандик ой туцтіитиндати бір сетт1к окшаулик есебінде каралади. Себебі, філософ тек метафі-зікалик меселелерд1 тана Емес, котамдати кYрделі ахуалдарди, еткір меселелерд / езекті тYЙткілдерді де шешуге кабілетті бол-тандиктан філософіялик алацнан алшактап Кетков турмистик емірге кайта-кайта кайтип оралип отиради. 0йткені, котамдиц шинайи емірге араласпайтин філософ болмайди, араласпай-тин болтанниц езінде, «араласпаймин Деген устаними» аркили араласип отиртандитин сезінбей Каладо жене НЕ Yшін аралас-пайтиндити турали коритиндисиниц езі філософіялик болипой шитади. Сондиктан, уакитша окшауликтан оралтан філософ шинайи котамдик емірдіц меселелер1н ездігінше Усиня Аладов, Еріні, бул ідеялар кайткенмен де філософ Емес тултадан ерекшеленіп Туради. Ал окшауликтан оралматандар психо-аналіздегі «емірден кашу» утимин жетік білгенмен, псіхіканиц «кортаниш тетіктерінен» де хабардар болтанмен, оси тес1лд1 колданип, кей сетте колданип отиртандитин мойиндамай, езін Одан да аскак сезініп Туради.

 Корита айтканда, філософ філософіясиниц баска да кирларин зерделеу, ониц матинасин Ашу, езге Емес, філософ Yшін шинайи філософіяни тYЙdнуге батдарлантан баска бір прізмадан каралатин Турта деп пайимдай аламиз.

 Едебіеттер 1.

 Філософія / lurkmore.to 2.

 Філософія філософії (Метафілософія). Навіщо потрібна філософія society.polbu.ru/alekseev_philosophy/ch01_i.html” 3.

 Бердяєв Н. Самопізнання. – М., 1990. – 225 с. 4.

 Муцтарули С. К, оркит Ата. – Туркістан: Мура, 1997. – 68 б. 5.

 Корнєв С. Філософ і насолоду смертю. kornev.chat.ru / nasl_ sm.htm 6.

 Фейєрбах Л. Питання про безсмертя з точки зору антропології / / Вибрані філософські произв.: 2 т. – М.: Державне видавництво політичної літератури, 1955. – Т. 1. – 676 ??с.

Источник: http://weblib.pp.ua/filosof-jene-filosofiya-berik-30431.html

Book for ucheba
Добавить комментарий